“Streng maar rechtvaardig” klinkt als de ideale formule voor migratiebeleid. Het suggereert controle zonder willekeur, duidelijkheid zonder onmenselijkheid en bescherming zonder naïviteit. De staat bewaakt zijn grenzen, maar laat mensen die werkelijk bescherming nodig hebben niet vallen. De overheid treedt op tegen misbruik, maar behandelt mensen eerlijk. Afgewezen asielzoekers keren terug, maar niemand wordt teruggestuurd naar gevaar. Gezinshereniging wordt gereguleerd, maar echte gezinnen worden niet zonder reden uit elkaar gehouden.

Waarom streng maar rechtvaardig aantrekkelijk klinkt

Juist daarom wordt deze formule zo vaak gebruikt. Zij klinkt redelijk. Vrijwel niemand wil een migratiebeleid dat alleen maar hard is. Maar ook vrijwel niemand verdedigt een systeem dat volledig onbegrensd, traag, onvoorspelbaar of onuitvoerbaar is. “Streng maar rechtvaardig” lijkt daarom een aantrekkelijk midden te bieden tussen twee uitersten: enerzijds een beleid dat geen controle meer heeft, anderzijds een beleid dat grondrechten opzijschuift.

Maar juridisch is die combinatie veel ingewikkelder dan zij politiek klinkt. Dat komt doordat strengheid en rechtvaardigheid in het migratierecht vaak verschillende kanten op trekken. Strengheid vraagt om duidelijke categorieën, vaste voorwaarden, korte termijnen, snelle procedures, bewijsdrempels en consequente handhaving. Rechtvaardigheid vraagt om individuele beoordeling, uitzonderingen, evenredigheid, kwetsbaarheidsherkenning, kinderrechten, effectieve rechtsbescherming en bescherming tegen refoulement.

Daar begint de spanning. Hoe strenger een regel wordt geformuleerd, hoe groter de kans dat zij in een concreet geval onrechtvaardig uitpakt. Hoe meer uitzonderingen nodig zijn om rechtvaardig te blijven, hoe minder eenvoudig en strak het beleid wordt. “Streng maar rechtvaardig” is daarom geen simpele beleidsleus, maar een juridische evenwichtsoefening.

De Europese Commissie gebruikt in de context van het EU-Asiel- en Migratiepact vergelijkbare taal. Het pact wordt gepresenteerd als een nieuw kader dat zowel “fair” als “firm” moet zijn: sterkere buitengrenzen, snellere procedures, meer solidariteit tussen lidstaten en bescherming van rechten. Sinds 12 juni 2026 geldt dit nieuwe Europese migratie- en asielkader in de lidstaten. [1]

Ook in Nederland wordt migratiebeleid vaak in die balans beschreven. Het Nederlandse beleid wordt in Europese informatie omschreven als gericht op een streng, maar rechtvaardig immigratie- en asielbeleid. [2] De Rijksoverheid legt het nieuwe Europese asielbeleid uit als een pakket met strengere controles aan de buitengrenzen, kortere asielprocedures en beperkingen op doorreizen naar andere EU-landen. [3]

Die politieke taal is begrijpelijk. Een asielsysteem moet bescherming bieden aan wie bescherming nodig heeft, maar moet ook kunnen vaststellen wanneer iemand geen recht op verblijf heeft. Een verblijfsprocedure moet zorgvuldig zijn, maar mag niet eindeloos duren. Een staat moet gezinnen respecteren, maar mag ook fraude of schijnrelaties bestrijden. Een terugkeerbeleid moet effectief zijn, maar mag niet leiden tot foltering, vervolging of onmenselijke behandeling.

De juridische moeilijkheid is dat “streng” en “rechtvaardig” niet vanzelf samengaan. Een maatregel is niet rechtvaardig omdat een minister haar zo noemt. Een procedure is niet eerlijk omdat zij in een politiek compromis “balanced” wordt genoemd. Een terugkeermaatregel is niet mensenrechtelijk veilig omdat in de toelichting staat dat grondrechten worden gerespecteerd. Het recht kijkt naar de concrete uitwerking: wat gebeurt er met de persoon, het gezin of het kind dat door de maatregel wordt geraakt?

Daarom moet “streng maar rechtvaardig” juridisch worden vertaald. Strengheid betekent dan niet simpelweg hardheid, maar duidelijke en controleerbare regels. Rechtvaardigheid betekent niet simpelweg mildheid, maar rechtsstatelijke waarborgen. Een streng beleid kan juridisch aanvaardbaar zijn wanneer het gebaseerd is op wet, bewijs, zorgvuldigheid en rechterlijke controle. Een hard beleid zonder individuele toets kan daarentegen onrechtmatig zijn, ook als het politiek draagvlak heeft.

Niet-onderhandelbare juridische grenzen

Het eerste juridische probleem is dat sommige grenzen niet onderhandelbaar zijn. Artikel 3 EVRM verbiedt foltering en onmenselijke of vernederende behandeling. In migratiezaken betekent dit dat een staat iemand niet mag uitzetten wanneer er een reëel risico bestaat dat hij in het land van bestemming aan zo’n behandeling wordt blootgesteld. Dit verbod is absoluut. Er is geen gewone belangenafweging mogelijk. [4]

Dat maakt artikel 3 EVRM een harde grens aan strengheid. Een staat kan niet zeggen dat terugkeer politiek noodzakelijk is, dat de opvang vol is, dat iemand geen verblijfsrecht heeft of dat iemand strafbare feiten heeft gepleegd en dat daarom toch mag worden uitgezet naar een land waar hij foltering of onmenselijke behandeling riskeert. Bij artikel 3 EVRM eindigt de ruimte voor politieke afweging. Strengheid mag nooit doorslaan naar refoulement. [5]

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft al in Soering tegen het Verenigd Koninkrijk duidelijk gemaakt dat een staat verantwoordelijk kan zijn voor de voorzienbare gevolgen van uitlevering of verwijdering. Wanneer overdracht iemand blootstelt aan een reëel risico op behandeling in strijd met artikel 3 EVRM, mag die overdracht niet plaatsvinden. [6]

Dit beginsel werkt door in het asielrecht via non-refoulement. Het Vluchtelingenverdrag verbiedt terugzending van vluchtelingen naar een gebied waar hun leven of vrijheid wordt bedreigd. Ook het EU-recht erkent non-refoulement als kernbeginsel van het gemeenschappelijk asielbeleid. [7] [8]

Hier is “streng maar rechtvaardig” dus niet werkelijk een balans tussen twee gelijke belangen. Bij refoulement wint rechtvaardigheid niet omdat zij politiek sympathiek is, maar omdat het recht een absolute ondergrens stelt. Een staat mag streng zijn in registratie, bewijsbeoordeling, terugkeerplanning en handhaving. Maar hij mag niemand terugsturen naar foltering, vervolging of onmenselijke behandeling.

Dat maakt het motto ingewikkeld. Politiek klinkt “streng” vaak als: wie geen recht heeft, moet weg. Juridisch moet daar altijd aan worden toegevoegd: tenzij terugkeer leidt tot een reëel risico op vervolging, foltering of onmenselijke behandeling. Die toevoeging is geen detail. Zij is de kern van het asielrecht.

Bij andere rechten is de balans genuanceerder. Artikel 8 EVRM beschermt het recht op privéleven en familie- en gezinsleven. Dit recht is niet absoluut. De staat mag het beperken in het belang van onder meer immigratiecontrole, openbare orde, nationale veiligheid of economisch welzijn. Maar de beperking moet bij wet zijn voorzien, een legitiem doel dienen en noodzakelijk zijn in een democratische samenleving. [9]

Artikel 8 EVRM is daardoor een goed voorbeeld van de juridische ingewikkeldheid achter “streng maar rechtvaardig”. De staat mag streng zijn door voorwaarden te stellen aan gezinshereniging, verblijf bij partner of kind, nareis en voortgezet verblijf. Maar de staat moet rechtvaardig zijn door te kijken naar de concrete familieband, de duur van de scheiding, de belangen van kinderen, afhankelijkheid, kwetsbaarheid en de vraag of het gezin ergens anders werkelijk samen kan leven. [9] [10]

Regels toepassen of werkelijk rechtvaardig beslissen

Een beleid dat alleen streng is, zegt: de regel is niet gehaald, dus de aanvraag wordt afgewezen. Een rechtvaardig migratierecht vraagt: wat betekent die afwijzing voor dit gezin, voor dit kind, voor deze ouder en voor deze situatie? Is dat gevolg nog evenredig?

Dat betekent niet dat artikel 8 EVRM altijd tot toelating leidt. Veel aanvragen kunnen rechtmatig worden afgewezen. Een relatie kan onvoldoende zijn aangetoond. Een gezinslid kan niet tot de beschermde kring behoren. Openbare orde kan zwaar wegen. Maar de beslissing moet worden genomen op basis van een echte belangenafweging. Rechtvaardigheid zit dan niet altijd in een positieve uitkomst, maar wel in de manier waarop de uitkomst wordt bereikt.

De zaak Jeunesse tegen Nederland laat dit scherp zien. Nederland wilde vasthouden aan het uitgangspunt dat een Surinaamse moeder zonder verblijfsvergunning de reguliere procedure vanuit het buitenland moest volgen. Het Europees Hof erkende dat immigratiecontrole een legitiem belang was en dat de vrouw wist dat haar verblijf onzeker was. Toch vond het Hof dat Nederland onvoldoende gewicht had gegeven aan de belangen van haar Nederlandse kinderen en de concrete gezinsomstandigheden. De weigering van verblijf schond artikel 8 EVRM. [11]

Deze zaak laat zien dat strengheid juridisch problematisch wordt wanneer de regel belangrijker wordt dan de werkelijkheid. De overheid mag algemene regels stellen, maar moet kunnen uitleggen waarom toepassing van die regel in dit concrete gezin nog eerlijk is. Als die uitleg ontbreekt, wordt strengheid starheid.

Dat geldt ook bij uitzetting na strafbare feiten. Politiek kan het heel aantrekkelijk zijn om te zeggen dat vreemdelingen die ernstige delicten plegen hun verblijfsrecht verliezen. Juridisch kan dat ook. De staat mag de openbare orde beschermen. Maar ook dan moet de overheid een individuele proportionaliteitstoets uitvoeren. Daarbij spelen onder meer de aard en ernst van het delict, de duur van het verblijf, het tijdsverloop, het gedrag na het delict, de gezinssituatie, de belangen van kinderen en de banden met het land van herkomst een rol. [12]

In Üner tegen Nederland accepteerde het Europees Hof de uitzetting van een man die ernstige strafbare feiten had gepleegd. Maar het Hof bevestigde tegelijkertijd de criteria die nodig zijn om zo’n beslissing onder artikel 8 EVRM te beoordelen. [12]

Ook hier is de les niet dat strengheid verboden is. De les is dat strengheid juridisch verantwoord moet worden. Een uitzetting kan rechtvaardig zijn, maar niet wanneer zij automatisch volgt uit een strafblad zonder aandacht voor verblijf, gezin, kinderen en proportionaliteit.

Een derde terrein waarop de formule ingewikkeld wordt, is grenscontrole. Een streng migratiebeleid wil voorkomen dat mensen zonder toestemming de EU binnenkomen, doorreizen of meerdere procedures in verschillende lidstaten voeren. Het EU-Asiel- en Migratiepact past duidelijk in die ontwikkeling: strengere buitengrenscontroles, screening, snellere procedures en meer nadruk op terugkeer. [1] [3]

Grenscontrole is op zichzelf legitiem. Een staat heeft het recht om zijn grenzen te beheren. Maar grenscontrole wordt onrechtvaardig en onrechtmatig wanneer mensen geen toegang krijgen tot een individuele beoordeling, wanneer zij collectief worden teruggeduwd of wanneer zij worden blootgesteld aan risico’s in strijd met artikel 3 EVRM. [13]

Pushbacks en individuele beoordeling

In Hirsi Jamaa tegen Italië oordeelde het Europees Hof dat Italië migranten niet op zee mocht onderscheppen en zonder individuele beoordeling naar Libië mocht terugbrengen. Italië beriep zich op grenscontrole en samenwerking met Libië, maar het Hof stelde vast dat de betrokkenen risico liepen op behandeling in strijd met artikel 3 EVRM en dat sprake was van collectieve uitzetting. [13]

Dit is een klassiek voorbeeld van beleid dat streng en effectief kan lijken, maar juridisch niet rechtvaardig is. De staat bereikte controle, maar sloeg bescherming over. Dat is precies waar de rechtsstaat ingrijpt: niet bij de vraag of grenzen mogen bestaan, maar bij de vraag hoe grenzen worden bewaakt.

De recente zaak A.R.E. tegen Griekenland maakt dit nog actueler. In januari 2025 oordeelde het Europees Hof over een pushback van een Turkse vrouw vanuit Griekenland naar Turkije. Het Hof stelde schendingen vast van artikel 3, artikel 5 en artikel 13 EVRM en ging in op aanwijzingen voor een systematische pushbackpraktijk. [14]

Deze rechtspraak laat zien dat “streng maar rechtvaardig” aan de grens een kwetsbare formule is. Aan de grens is de politieke druk hoog, de controlelogica sterk en de rechtspositie van de betrokkene zwak. Juist daar moet het recht voorkomen dat snelheid en afschrikking de plaats innemen van individuele bescherming.

Een grensprocedure kan juridisch streng én rechtvaardig zijn wanneer zij duidelijke criteria heeft, kwetsbaarheid onderzoekt, toegang tot informatie en rechtsbijstand biedt, non-refoulement waarborgt en rechterlijke controle mogelijk maakt. Zij wordt problematisch wanneer zij vooral is ingericht om mensen snel buiten de gewone procedure of buiten het grondgebied te houden.

Het EU-Asiel- en Migratiepact maakt deze spanning concreet. Politiek wordt het pact gepresenteerd als een poging om het Europese migratiesysteem geloofwaardiger te maken: betere registratie, snellere procedures, sterkere buitengrenzen, solidariteit tussen lidstaten en effectievere terugkeer. [1] [3]

Juridisch bestaat het pact uit verschillende verordeningen en regels die moeten worden toegepast binnen het EU-Handvest, het Vluchtelingenverdrag, het EVRM en het beginsel van non-refoulement. De Asielprocedureverordening bevat regels voor de behandeling van verzoeken om internationale bescherming. De Kwalificatieverordening regelt wie vluchtelingenstatus of subsidiaire bescherming krijgt. De Screeningsverordening regelt de voorafgaande screening van bepaalde personen aan de buitengrenzen. [15] [16] [17]

De moeilijkheid is dat het systeem tegelijk sneller, strenger en rechtvaardiger wil zijn. Dat kan alleen wanneer snelheid niet ten koste gaat van zorgvuldigheid. Screening kan nuttig zijn om identiteit, veiligheid, gezondheid en kwetsbaarheid vroeg in beeld te brengen. Maar als mensen niet begrijpen wat er gebeurt, als kwetsbaarheid niet wordt herkend, als rechtsbijstand ontbreekt of als de uitkomst al praktisch vaststaat, wordt screening een risico voor rechtsbescherming. [17]

Grensprocedures en toegang tot bescherming

Hetzelfde geldt voor grensprocedures. Een snelle procedure kan efficiënt zijn voor kennelijk ongegronde aanvragen. Maar zij kan problematisch worden bij mensen met trauma, complexe vluchtverhalen, minderjarigen, slachtoffers van mensenhandel, lhbti-asielzoekers of personen die moeite hebben om onmiddellijk volledig en consistent te verklaren. Een procedure die streng selecteert aan de poort moet extra zorgvuldig zijn, niet minder zorgvuldig.

De spanning zit dus niet alleen in de regels zelf, maar in de uitvoeringspraktijk. Een procedure kan op papier waarborgen bevatten, maar in de praktijk tekortschieten door gebrek aan tolken, advocaten, opvangplekken, medische screening of besliscapaciteit. Rechtvaardigheid is niet alleen een juridische norm, maar ook een institutionele voorwaarde.

Nederland heeft sinds 12 juni 2026 het EU-Asiel- en Migratiepact ingevoerd en tegelijk nationale asiel- en nareisregels gewijzigd. De IND beschrijft dat de asielprocedure is veranderd door de nieuwe Europese regels en dat er veel aanvragen van vóór 12 juni 2026 op beslissing wachten, terwijl medewerkers ook voor de nieuwe procedure worden ingezet. Daardoor lopen wachttijden op en is de IND vaak te laat met beslissen. [18]

Dat is een belangrijk punt voor “streng maar rechtvaardig”. Een streng systeem dat sneller wil beslissen, maar feitelijk kampt met capaciteitstekorten, kan juist trager en onzekerder worden. Dan ontstaat een kloof tussen politieke belofte en bestuurlijke werkelijkheid. De slogan zegt snelheid en grip; de praktijk kan wachttijd en onzekerheid zijn.

Ook de nieuwe Nederlandse nareisregels laten deze spanning zien. De IND vermeldt dat sinds de nieuwe wet voor alle statushouders is veranderd welke gezinsleden voor nareis in aanmerking komen. Vanaf 12 juni 2026 gaat het alleen nog om gezinsleden die behoren tot het kerngezin. Ongehuwde partners, meerderjarige kinderen en pleegkinderen komen niet langer in aanmerking voor nareis. Daarnaast moeten subsidiair beschermden aan aanvullende voorwaarden voldoen voordat zij familie kunnen laten nareizen. [19]

Politiek kan dit worden verdedigd als streng maar rechtvaardig: nareis wordt beperkt tot de meest nauwe gezinsleden, en subsidiair beschermden krijgen strengere voorwaarden omdat hun status anders is dan die van verdragsvluchtelingen. Juridisch is de vraag ingewikkelder. Een pleegkind kan feitelijk al jaren tot het gezin behoren. Een ongehuwde partner kan in het land van herkomst niet veilig of officieel hebben kunnen trouwen. Een meerderjarig kind kan ernstig ziek of volledig afhankelijk zijn. Een subsidiair beschermde kan net zo min veilig terugkeren als een verdragsvluchteling. [10] [16] [20]

Daarom kan de algemene regel streng zijn, maar moet de rechtvaardigheid elders worden gewaarborgd. Als iemand buiten de nareisregeling valt, moet artikel 8 EVRM nog betekenis hebben. Als een wachttijd of inkomenseis voor subsidiair beschermden tot langdurige gezinsbreuk leidt, moet er ruimte zijn voor een individuele toets. Als kinderen betrokken zijn, moet hun belang concreet worden onderzocht. [9] [21]

Wachttijden en gezinshereniging

Wachttijden zijn een goed voorbeeld. Een wachttijd kan politiek worden verdedigd als manier om druk op opvang en huisvesting te verminderen. Maar juridisch wordt een wachttijd problematisch wanneer zij automatisch leidt tot jarenlange scheiding van gezinnen die nergens anders veilig kunnen samenleven.

In M.A. tegen Denemarken oordeelde het Europees Hof dat een automatische wachttijd van drie jaar voor gezinshereniging in strijd was met artikel 8 EVRM. Doorslaggevend was onder meer dat de regeling te weinig ruimte liet voor individuele beoordeling en dat de feitelijke gezinsbreuk te zwaar werd. [21] In M.T. en anderen tegen Zweden accepteerde het Hof juist een tijdelijke beperking, mede omdat de duur beperkter was en individuele omstandigheden waren beoordeeld. [22]

Deze twee zaken laten zien dat het recht niet simpelweg zegt: wachttijd mag of wachttijd mag niet. Het recht vraagt: hoe lang duurt de wachttijd, voor wie geldt zij, is gezinsleven elders mogelijk, zijn kinderen betrokken, is er een individuele uitzondering, en wat is de werkelijke duur van de scheiding?

Dat is precies waarom de slogan juridisch tekortschiet. “Streng maar rechtvaardig” klinkt alsof de balans vanzelf klopt. De rechtspraak laat zien dat de balans pas klopt wanneer de concrete gevolgen worden onderzocht.

Ook inkomenseisen maken dit duidelijk. Een streng beleid kan zeggen dat iemand zijn gezin alleen mag laten overkomen wanneer hij voldoende inkomen heeft. Dat kan een legitiem doel dienen: de staat wil voorkomen dat een gezin direct afhankelijk wordt van publieke middelen. Maar rechtvaardigheid vraagt dat de overheid niet alleen mechanisch naar een normbedrag kijkt. [23]

In Chakroun oordeelde het Hof van Justitie dat gezinshereniging binnen de Gezinsherenigingsrichtlijn de algemene regel is en dat lidstaten hun bevoegdheid om voorwaarden te stellen niet zo mogen gebruiken dat het doel van de richtlijn wordt ondermijnd. Een inkomenseis mag dus niet functioneren als een automatische blokkade zonder individuele beoordeling. [23]

Ook hier geldt: strengheid is mogelijk, maar niet als blinde uitsluiting. Een normbedrag kan rechtszekerheid bieden, maar rechtvaardigheid vereist dat bijzondere omstandigheden worden meegewogen, zeker wanneer vluchtelingen, kinderen, ziekte, arbeidsongeschiktheid of langdurige scheiding een rol spelen.

Dezelfde spanning bestaat bij bewijsregels. Een streng beleid wil bewijs van identiteit, familieband, reisroute en asielrelaas. Dat is logisch. De staat moet fraude kunnen bestrijden en moet weten over wie hij beslist. Maar vluchtelingen komen vaak uit situaties waarin documenten ontbreken, onbetrouwbaar zijn of gevaarlijk kunnen zijn om op te vragen.

In de zaak E. benadrukte het Hof van Justitie dat autoriteiten bij gezinshereniging van vluchtelingen rekening moeten houden met de bijzondere moeilijkheden waarmee vluchtelingen worden geconfronteerd. Een aanvraag mag niet uitsluitend worden afgewezen omdat officiële documenten ontbreken, zonder de verklaringen en andere bewijsmiddelen serieus te onderzoeken. [24]

Hier zie je het verschil tussen streng en rechtvaardig heel duidelijk. Streng is: bewijs vragen. Rechtvaardig is: begrijpen welk bewijs redelijkerwijs beschikbaar kan zijn. Een systeem dat alleen officiële documenten accepteert, kan echte vluchtelingengezinnen uitsluiten juist omdat zij uit oorlog of vervolging komen.

Geloofwaardigheid zonder onrealistische bewijsverwachtingen

Dat geldt ook voor geloofwaardigheid in asielzaken. Een streng beleid wil inconsistente, vage of ongeloofwaardige verklaringen kunnen afwijzen. Dat is noodzakelijk. Een asielprocedure kan niet functioneren als elke verklaring zonder toets wordt aangenomen. Maar een rechtvaardige geloofwaardigheidsbeoordeling moet rekening houden met trauma, schaamte, cultuur, vertaling, tijdsverloop, analfabetisme, angst en de moeilijkheid om bewijs te verzamelen. [25]

De EUAA Practical Guide over bewijs en risicobeoordeling benadrukt dat bewijsbeoordeling in asielzaken zorgvuldig, gestructureerd en individueel moet gebeuren. [25] Dat is precies de juridische inhoud van rechtvaardigheid. Niet alles geloven, maar ook niet te snel ongeloofwaardig verklaren.

Een streng systeem wil misschien vroeg selecteren: kansrijke aanvragen door, kansarme aanvragen snel afwijzen. Maar rechtvaardigheid vereist dat de selectie niet wordt gebaseerd op vooringenomen categorieën. Een persoon uit een “veilig land van herkomst” kan individueel toch gevaar lopen. Een persoon met een complex of niet-lineair verhaal kan toch de waarheid vertellen. Een slachtoffer van seksueel geweld of mensenhandel kan tijd nodig hebben om te verklaren.

Daarom is snelheid niet automatisch rechtvaardigheid. Een snelle juiste beslissing is goed. Een snelle onzorgvuldige beslissing is gevaarlijk.

Ook bij terugkeer speelt de spanning. In juni 2026 bereikten de Raad en het Europees Parlement politieke overeenstemming over nieuwe EU-terugkeerregels. Volgens de Europese Commissie moeten deze regels terugkeer eenvoudiger, sneller en effectiever maken. De Commissie wees erop dat de terugkeerratio in 2025 was gestegen naar 28%, maar nog steeds als te laag werd beschouwd. [26]

De nieuwe regels bevatten onder meer mogelijkheden voor samenwerking met derde landen en zogenoemde return hubs. Volgens de Commissie en de Raad moeten zulke regelingen mensenrechten en non-refoulement respecteren. [26] [27]

Politiek past dit in de wens om terugkeer geloofwaardiger te maken. Juridisch roept het ingewikkelde vragen op. Wie is verantwoordelijk voor iemand die naar een return hub wordt gebracht? Heeft die persoon toegang tot een advocaat en rechter? Wordt detentie gebruikt? Hoe wordt voorkomen dat iemand uiteindelijk wordt doorgestuurd naar gevaar? Hoe wordt toezicht gehouden op de situatie in het derde land? [28]

De VN-Hoge Commissaris voor de Mensenrechten uitte in juni 2026 zorgen over de nieuwe EU-terugkeerwetgeving, met name rond snellere terugkeer, detentie, return hubs en non-refoulement. [28]

Dit laat zien waarom “streng maar rechtvaardig” niet genoeg is als politieke formule. Een return hub kan streng en effectief klinken. Maar rechtvaardigheid vraagt: waar zijn de waarborgen, wie houdt toezicht, welke rechter is bevoegd en hoe wordt refoulement voorkomen?

Detentie, terugkeer en menselijke afstand

Strengheid wil in dit soort beleid soms afstand creëren. Rechtvaardigheid vraagt juist verantwoordelijkheid. Een staat kan zijn mensenrechtenverplichtingen niet eenvoudig uitbesteden door mensen buiten het eigen grondgebied of buiten de EU te plaatsen.

Ook detentie laat zien hoe ingewikkeld de formule is. Een streng migratiebeleid kan vreemdelingenbewaring gebruiken om terugkeer mogelijk te maken of te voorkomen dat iemand zich aan toezicht onttrekt. Maar vrijheidsontneming is een zeer zware maatregel. Artikel 5 EVRM beschermt het recht op vrijheid en veiligheid. Detentie moet een wettelijke basis hebben, mag niet willekeurig zijn, moet noodzakelijk en proportioneel blijven en moet onder rechterlijke controle staan. [29]

Vreemdelingendetentie is geen straf. Zij mag niet worden gebruikt om politieke daadkracht te tonen. Zij moet een concreet doel dienen, bijvoorbeeld zicht op uitzetting, en er moet worden onderzocht of minder ingrijpende alternatieven volstaan. [29]

Een beleid dat detentie ruim inzet omdat dat streng oogt, kan juridisch snel problematisch worden. Strengheid kan handhaving ondersteunen, maar rechtvaardigheid vraagt dat vrijheid niet lichtvaardig wordt beperkt.

Hetzelfde geldt voor termijnen. Strenge termijnen kunnen nuttig zijn. Zij zorgen voor duidelijkheid. Zij kunnen voorkomen dat procedures eindeloos duren. Maar termijnen kunnen onrechtvaardig worden wanneer mensen ze redelijkerwijs niet kunnen halen.

Denk aan een vluchteling die binnen drie maanden gezinshereniging moet aanvragen, maar zijn gezinsleden kwijt is, geen documenten heeft of niet begrijpt welke termijn geldt. Denk aan een asielzoeker die binnen zeer korte tijd bewijs moet aanleveren uit een land waar hij juist voor is gevlucht. Denk aan een kwetsbare persoon die beroep moet instellen terwijl hij geen toegang heeft tot goede rechtsbijstand.

Het Hof van Justitie heeft in K en B geoordeeld dat lidstaten gevolgen mogen verbinden aan het missen van de termijn voor gunstige gezinshereniging van vluchtelingen, maar dat bijzondere omstandigheden en duidelijke informatie relevant zijn. [30]

Ook hier is het onderscheid belangrijk. Een termijn is niet onrechtvaardig omdat zij bestaat. Een termijn wordt problematisch wanneer zij zonder flexibiliteit wordt toegepast op mensen die haar door hun situatie niet konden naleven.

Bij kinderen wordt de spanning nog scherper. Een streng migratiebeleid kan zeggen dat ouders verantwoordelijk zijn voor hun keuzes, dat gezinnen de regels moeten volgen en dat verblijf zonder vergunning gevolgen heeft. Dat kan in sommige situaties terecht zijn. Maar kinderen hebben die keuzes meestal niet gemaakt. Toch dragen zij vaak de zwaarste gevolgen.

Artikel 3 van het VN-Kinderrechtenverdrag bepaalt dat het belang van het kind een eerste overweging moet zijn bij alle maatregelen die kinderen raken. Artikel 9 beschermt tegen onnodige scheiding van ouders. Artikel 10 ziet op gezinshereniging. Artikel 24 van het EU-Handvest bevat eveneens een sterke bescherming van kinderbelangen. [31] [4]

Kinderen en de menselijke maat

Dat betekent niet dat een kind altijd automatisch verblijf afdwingt voor een ouder. Maar het betekent wel dat het kind concreet zichtbaar moet zijn in de beslissing. De overheid moet onderzoeken wie het kind verzorgt, hoe afhankelijk het kind is, waar het kind is opgegroeid, welke taal het spreekt, welke medische of onderwijsbehoeften bestaan en wat scheiding of verhuizing voor het kind betekent. [31]

Een streng beleid dat kinderen alleen ziet als onderdeel van het dossier van hun ouders, is juridisch onvoldoende rechtvaardig. Een rechtvaardig beleid kijkt naar kinderen als zelfstandige rechtendragers.

De zaak Chavez-Vilchez laat dit binnen het EU-recht goed zien. Het Hof van Justitie oordeelde dat een verzorgende ouder van een minderjarig Nederlands kind een afgeleid verblijfsrecht kan hebben wanneer het kind zodanig afhankelijk is van die ouder dat het feitelijk de EU zou moeten verlaten als de ouder geen verblijf krijgt. De overheid mag niet automatisch aannemen dat de andere ouder de zorg wel kan overnemen. Zij moet de werkelijke afhankelijkheid onderzoeken. [32]

Dit is opnieuw een voorbeeld van de juridische correctie op een te strenge categorie. De ouder heeft niet automatisch recht op verblijf omdat hij ouder is. Maar de staat mag ook niet doen alsof het Nederlandse kind geen eigen rechten heeft.

De formule “streng maar rechtvaardig” is ook ingewikkeld omdat zij politiek vaak wordt gebruikt alsof beide woorden vanzelf in balans zijn. Maar in werkelijkheid kan “rechtvaardig” worden gebruikt om “streng” acceptabeler te laten klinken, zonder dat de juridische inhoud van rechtvaardigheid wordt uitgewerkt.

Dan wordt “rechtvaardig” een retorisch verzachtend woord. Het zegt: maak je geen zorgen, dit beleid is niet alleen hard. Maar juridisch moet dan juist worden gevraagd: waar zitten de waarborgen? Waar is de individuele toets? Waar is de uitzondering? Waar is het kinderbelang? Waar is toegang tot rechtsbijstand? Waar is rechterlijke controle? Waar is bescherming tegen refoulement? Waar is toezicht op detentie? Waar is bewijsflexibiliteit voor vluchtelingen?

Zonder die vragen blijft “rechtvaardig” leeg.

Ook het woord “streng” moet preciezer worden gemaakt. Streng kan betekenen: consequente toepassing van duidelijke regels. Dat kan positief zijn. Een systeem waarin gelijke gevallen ongelijk worden behandeld, termijnen willekeurig zijn en procedures jarenlang blijven liggen, is niet rechtvaardig.

Maar streng kan ook betekenen: minder uitzonderingen, minder rechtsbescherming, snellere afwijzing, meer detentie, kortere termijnen, hogere bewijsdrempels en minder ruimte voor kwetsbaarheid. Dan kan strengheid botsen met grondrechten.

De juridische vraag is daarom steeds: welke vorm van strengheid wordt bedoeld?

Streng in de zin van consequent en zorgvuldig is niet hetzelfde als streng in de zin van hard en star.

Rechtvaardige strengheid vereist duidelijke regels

Een rechtvaardig migratierecht heeft juist behoefte aan een bepaalde vorm van strengheid. De overheid moet duidelijke beslissingen nemen. Procedures moeten niet eindeloos duren. Fraude moet worden aangepakt. Terugkeer moet mogelijk zijn wanneer bescherming niet nodig is. Gemeenten en opvangorganisaties moeten weten waar zij aan toe zijn. Burgers moeten kunnen vertrouwen op een systeem dat niet willekeurig werkt.

Maar die strengheid moet rechtsstatelijk zijn. Dat betekent dat zij gebaseerd is op wet, bewijs, motivering, proportionaliteit en rechterlijke controle. [33]

De grootste juridische fout is denken dat rechtvaardigheid hetzelfde is als zachtheid. Dat is niet zo. Een rechtvaardige beslissing kan streng zijn. Een afwijzing kan rechtvaardig zijn. Een uitzetting kan rechtvaardig zijn. Een detentiebesluit kan rechtvaardig zijn. Maar alleen wanneer de beslissing zorgvuldig, noodzakelijk en proportioneel is.

Omgekeerd is strengheid niet hetzelfde als duidelijkheid. Een harde regel kan juist onduidelijkheid veroorzaken wanneer zij botst met hogere normen en daardoor in talloze individuele procedures moet worden gecorrigeerd.

Een beleid dat op papier streng is, maar voortdurend door rechters moet worden aangepast omdat het te weinig uitzonderingen bevat, is uiteindelijk niet sterk. Het is juridisch instabiel.

Daarom kan het recht helpen om beleid beter uitvoerbaar te maken. Door vooraf duidelijke uitzonderingen, kinderrechtelijke waarborgen en proportionaliteitstoetsen in te bouwen, voorkom je dat elk individueel geval via de rechter moet worden opgelost. Rechtvaardigheid is dan geen obstakel voor streng beleid, maar een voorwaarde voor duurzaam beleid.

De Raad van State heeft bij recente Nederlandse asielwetsvoorstellen op precies dit soort spanningen gewezen. Bij de Asielnoodmaatregelenwet en het tweestatusstelsel stelde de Afdeling advisering vragen over effectiviteit, uitvoerbaarheid en juridische onderbouwing. De Raad van State wees erop dat niet aannemelijk was gemaakt dat bepaalde maatregelen daadwerkelijk zouden bijdragen aan beperking van instroom of efficiëntere procedures, en dat zij juist extra druk op uitvoering en rechtspraak konden leggen. [34]

Dat is belangrijk. Een maatregel kan politiek streng klinken, maar juridisch en praktisch slecht werken. Streng beleid is niet automatisch effectief beleid. Soms leidt strengere wetgeving juist tot meer procedures, meer uitzonderingsvragen, meer onzekerheid en meer belasting voor de IND en rechtbanken. [34]

De Adviesraad Migratie heeft bij het tweestatusstelsel en de aanscherping van nareis eveneens gewezen op juridische en praktische risico’s. [35] Ook dat laat zien dat “streng maar rechtvaardig” niet alleen een kwestie is van politieke intentie. Het gaat ook om uitvoerbaarheid.

Wanneer de IND onvoldoende capaciteit heeft, wanneer regels te complex zijn, wanneer termijnen onrealistisch zijn of wanneer rechtsbijstand onder druk staat, kan zelfs een goed bedoelde regeling onrechtvaardig uitpakken. Rechtvaardigheid is dus niet alleen inhoudelijk, maar ook institutioneel.

Uitvoerbaarheid en kwaliteit van besluitvorming

Dit is een vaak onderschat punt. Streng maar rechtvaardig beleid vereist sterke instituties. Je hebt voldoende beslismedewerkers nodig, goede tolken, deskundige advocaten, onafhankelijke rechters, betrouwbare landeninformatie, duidelijke werkinstructies, medische en psychologische expertise en voldoende opvangcapaciteit. Zonder die voorwaarden wordt strengheid al snel willekeur.

Een streng systeem met zwakke uitvoering is niet rechtvaardig. Het is onvoorspelbaar.

De actuele Europese discussie over de Chișinău Declaration laat zien hoe gevoelig dit is. In mei 2026 namen de lidstaten van de Raad van Europa een politieke verklaring aan over migratie en het EVRM. De verklaring benadrukt dat staten het recht hebben om toegang en verblijf van vreemdelingen te reguleren en hun grenzen te beschermen, maar binnen het EVRM. [36]

VN-deskundigen waarschuwden vervolgens dat de verklaring het risico kan meebrengen dat bescherming voor migranten wordt verzwakt en dat het absolute verbod op foltering en bescherming tegen refoulement onder druk komen te staan. [37]

Deze discussie gaat in feite ook over “streng maar rechtvaardig”. Staten willen meer ruimte voor streng migratiebeheer. Mensenrechteninstanties zeggen: die ruimte bestaat, maar niet ten koste van de kern van mensenrechten. De vraag is dus niet of staten grenzen mogen beheren. De vraag is waar de juridische grens ligt.

Ook de Nederlandse discussie over strafbaarstelling van illegaal verblijf past in dit kader. Politiek kan zo’n maatregel worden verdedigd als streng signaal dat verblijf zonder recht gevolgen heeft. Juridisch moet worden gekeken of de maatregel effectief, uitvoerbaar, proportioneel en verenigbaar met Europese terugkeerregels is. De Raad van State heeft in zijn advies over de novelle bij de Asielnoodmaatregelenwet gewezen op vragen rond nut, noodzaak, uitvoering en verhouding tot het terugkeerproces. [38]

Dit voorbeeld laat zien dat strengheid niet alleen moet worden beoordeeld op symbolische waarde. Een maatregel kan hard klinken, maar weinig bijdragen aan terugkeer, terwijl zij wel extra druk veroorzaakt op politie, rechtspraak, detentiecapaciteit of vreemdelingenketen. Dan is de vraag of strengheid nog rationeel beleid is, of vooral politieke communicatie.

“Streng maar rechtvaardig” vraagt daarom om meer dan goede bedoelingen. Het vraagt om bewijs dat de maatregel werkt, dat zij nodig is, dat zij niet verder gaat dan noodzakelijk en dat zij mensenrechten beschermt.

Dat is ook waarom proportionaliteit zo belangrijk is. Proportionaliteit vraagt of een maatregel geschikt is om het doel te bereiken, noodzakelijk is omdat er geen minder ingrijpend alternatief bestaat, en evenwichtig is in verhouding tot de gevolgen voor de betrokkene.

Een maatregel kan geschikt zijn, maar niet noodzakelijk. Detentie kan bijvoorbeeld voorkomen dat iemand verdwijnt, maar als meldplicht of borg voldoende is, is detentie te zwaar. Een wachttijd kan instroom spreiden, maar als een kind daardoor jarenlang zonder ouder in gevaar blijft, kan toepassing in dat geval onevenredig zijn. Een inkomenseis kan bijstandsafhankelijkheid beperken, maar als een vluchteling door ziekte niet kan werken en zijn gezin nergens anders veilig kan wonen, moet de staat verder kijken.

Proportionaliteit maakt de formule juridisch concreet

Proportionaliteit is de juridische techniek waarmee “streng maar rechtvaardig” concreet wordt gemaakt.

Zonder proportionaliteit blijft alleen strengheid over.

Met proportionaliteit wordt gevraagd of de staat zijn doel ook op een minder schadelijke manier kan bereiken.

Dat betekent dat rechtvaardigheid altijd casuïstisch is. Zij zit in het concrete geval. Politiek houdt van algemene slogans, maar rechtvaardigheid vraagt om details: leeftijd, gezondheid, familieband, risico, bewijs, duur van verblijf, duur van scheiding, afhankelijkheid, kwetsbaarheid, alternatieven en uitvoeringsrealiteit.

Juist daarom is migratierecht zo gevoelig voor politieke simplificatie. De politiek zegt: kansarme aanvragen moeten sneller weg. Het recht vraagt: is deze aanvraag werkelijk kansarm en is dat zorgvuldig vastgesteld? De politiek zegt: gezinnen moeten wachten. Het recht vraagt: welk gezin, hoe lang, met welke kinderen en welke risico’s? De politiek zegt: terugkeer moet sneller. Het recht vraagt: terugkeer waarheen, onder welke garanties en met welk rechtsmiddel? De politiek zegt: grenzen moeten dicht. Het recht vraagt: blijft toegang tot bescherming bestaan?

Dit betekent niet dat juristen altijd tegen streng beleid zijn. Het betekent dat juristen vragen wat “streng” precies doet.

Een goed migratiebeleid kan best streng zijn. Het kan duidelijke termijnen hebben, snelle procedures, serieuze bewijsbeoordeling, effectieve terugkeer en consequente aanpak van fraude. Maar dan moet het ook investeren in rechtsbijstand, tolken, landeninformatie, kwetsbaarheidsherkenning, rechterlijke capaciteit en individuele motivering.

Strengheid zonder investering in rechtvaardigheid is goedkoop in politieke taal, maar duur in rechtsstatelijke schade.

Een voorbeeld van juridisch verdedigbare strengheid is een zorgvuldig gemotiveerde afwijzing van een asielaanvraag na een goed gehoor, met een tolk, rechtsbijstand, betrouwbare landeninformatie en een effectief rechtsmiddel. Als uit die beoordeling blijkt dat iemand geen vluchteling is, geen subsidiaire bescherming nodig heeft en veilig kan terugkeren, mag de staat terugkeer verlangen.

Een voorbeeld van onrechtvaardige strengheid is een snelle afwijzing zonder goede tolk, zonder voldoende tijd om bewijs te verzamelen, zonder onderzoek naar trauma of kwetsbaarheid en zonder effectief beroep voordat uitzetting plaatsvindt.

In beide voorbeelden kan de uitkomst hetzelfde lijken: geen verblijfsrecht. Juridisch is het verschil enorm.

Een ander voorbeeld is gezinshereniging. Een aanvraag kan terecht worden afgewezen wanneer een familieband niet bestaat of fraude is aangetoond. Maar het is problematisch wanneer een echt vluchtelingengezin wordt afgewezen omdat documenten ontbreken terwijl aannemelijk is dat die documenten door oorlog of vervolging niet kunnen worden verkregen. [24]

Fraudebestrijding met individuele waarborgen

Ook hier kan strengheid rechtvaardig zijn wanneer zij fraude bestrijdt. Zij wordt onrechtvaardig wanneer zij echte gezinnen treft door bewijsregels die geen rekening houden met vluchtelingenrealiteit.

Daarom is “streng maar rechtvaardig” uiteindelijk alleen juridisch serieus wanneer het beide kanten volledig uitwerkt. Niet alleen: welke regels worden strenger? Maar ook: welke waarborgen worden sterker?

Als procedures sneller worden, wordt rechtsbijstand dan beter georganiseerd?

Als grensprocedures worden uitgebreid, worden kwetsbaren dan eerder en beter herkend?

Als terugkeer wordt versneld, is non-refoulement dan sterker gegarandeerd?

Als nareis wordt beperkt, blijft artikel 8 EVRM dan praktisch toegankelijk?

Als detentie wordt verruimd, worden alternatieven dan werkelijk onderzocht?

Als biometrische registratie wordt uitgebreid, zijn gegevensbescherming en toezicht dan voldoende?

Als nationale regels strenger worden, is de verhouding tot EU-recht en EVRM dan zorgvuldig onderbouwd?

Pas wanneer deze vragen positief kunnen worden beantwoord, krijgt “rechtvaardig” juridische inhoud.

Mijn conclusie is daarom dat “streng maar rechtvaardig” juridisch ingewikkeld is omdat het twee verschillende logica’s probeert te combineren.

Strengheid werkt met algemene regels, afbakening, snelheid, bewijsdrempels en consequenties. Rechtvaardigheid werkt met individuele beoordeling, proportionaliteit, uitzonderingen, kinderrechten, non-refoulement, rechtsbijstand en rechterlijke controle.

Een migratiebeleid mag streng zijn. Nederland mag grenzen controleren, procedures versnellen, fraude bestrijden, terugkeer uitvoeren, voorwaarden stellen aan gezinshereniging en onderscheid maken tussen verschillende verblijfsposities. Een rechtsstaat hoeft niet machteloos te zijn.

Maar een migratiebeleid is pas rechtvaardig wanneer het de juridische ondergrenzen respecteert. Niemand mag worden teruggestuurd naar foltering of onmenselijke behandeling. Gezinsleven mag niet zonder evenredige afweging worden beperkt. Kinderbelangen moeten concreet worden onderzocht. Detentie mag niet willekeurig zijn. Rechtsbescherming moet effectief blijven. Vluchtelingen mogen niet worden uitgesloten door bewijsregels die geen rekening houden met oorlog en vervolging. Grenscontrole mag niet veranderen in pushbacks zonder individuele beoordeling.

De woorden “streng maar rechtvaardig” zijn dus niet genoeg. De echte vraag is hoe strengheid juridisch wordt begrensd en hoe rechtvaardigheid praktisch wordt gegarandeerd.

Wanneer streng beleid onrechtmatig wordt

Een beleid dat alleen streng is, kan snel onrechtmatig worden.

Een beleid dat alleen rechtvaardig wil zijn zonder duidelijke regels, kan onuitvoerbaar en willekeurig worden.

De juridische uitdaging is om een systeem te maken dat consequent is zonder blind te worden, snel zonder slordig te worden, streng zonder onmenselijk te worden en rechtvaardig zonder onbegrensd te worden.

Dat is veel moeilijker dan de slogan doet vermoeden.