De Immigratie- en Naturalisatiedienst, meestal gewoon de IND genoemd, staat onder grote druk. Dat klinkt misschien als een bestuurlijk probleem, maar het gaat uiteindelijk over mensen die wachten op een beslissing die hun hele leven kan veranderen. De IND beslist namelijk of iemand in Nederland mag blijven, bijvoorbeeld omdat die persoon bescherming nodig heeft tegen oorlog, vervolging of ernstig gevaar. Als de IND te laat beslist, blijft iemand soms jarenlang in onzekerheid. Maar als de IND te snel beslist, bestaat het risico dat belangrijke feiten worden gemist.

Dat is precies het spanningsveld waar Nederland nu middenin zit. De politieke opdracht is duidelijk; de asielprocedure moet sneller. De maatschappelijke druk is ook duidelijk; wachttijden zijn veel te lang, opvanglocaties zitten vol, gemeenten lopen vast en de overheid betaalt veel geld aan dwangsommen omdat beslissingen te laat komen. Maar de rechtsstatelijke vraag is minstens zo belangrijk, namelijk kan de IND sneller beslissen zonder dat de zorgvuldigheid van de procedure onder druk komt te staan?

Achterstanden, wachttijden en dwangsommen

Die vraag is niet theoretisch. Uit de jaarcijfers van de IND blijkt dat het aantal eerste asielaanvragen in 2025 weliswaar daalde naar 24.070, tegenover 32.180 in 2024, maar dat het aantal mensen dat wachtte op een beslissing juist opliep tot ruim 51.000 per 1 januari 2026. De gemiddelde wachttijd in de algemene asielprocedure steeg naar 67 weken. Ook betaalde de IND in 2025 ongeveer 79 miljoen euro aan dwangsommen, ruim twee keer zoveel als in 2024. [1] Minder aanvragen betekent dus niet automatisch minder druk. Als de voorraad oude zaken blijft groeien, blijft het systeem vastlopen.

De Algemene Rekenkamer was in mei 2026 nog scherper. Volgens de Rekenkamer wachten asielzoekers in de algemene asielprocedure steeds langer op een gesprek met de IND. In februari 2026 duurde dat in sommige zaken ruim twee jaar. De Rekenkamer schreef ook dat de wettelijke termijn van zes maanden maar in 34 procent van de gevallen werd gehaald. [2] Dat is ernstig, omdat een beslistermijn geen vriendelijke richtlijn is. Het is de termijn waarbinnen de overheid normaal gesproken moet beslissen.

Voor een asielzoeker betekent wachten meer dan alleen geduld hebben. Zolang er geen besluit is, weet iemand niet of hij mag blijven, of hij zijn gezin kan laten overkomen, of hij kan beginnen met opbouwen, studeren of werken aan een toekomst. Wachten is dus niet neutraal. Het is een soort stilstand. En hoe langer die stilstand duurt, hoe moeilijker het wordt om nog vertrouwen te hebben in de overheid.

Waarom sneller beslissen ook risico's heeft

Tegelijkertijd is sneller beslissen niet automatisch beter. Een asielbesluit is geen simpele administratieve beslissing. Het gaat vaak om verhalen waarvoor weinig bewijs bestaat. Iemand is gevlucht en heeft misschien geen documenten kunnen meenemen. Iemand vertelt over geweld, bedreiging, politieke vervolging, religie, seksuele gerichtheid of oorlog. Soms spelen trauma, schaamte, angst of slechte herinneringen een rol. Soms zijn er vertaalproblemen. Soms vertelt iemand pas later iets belangrijks, niet omdat hij liegt, maar omdat hij het eerder niet durfde of kon vertellen.

Daarom moet de IND niet alleen snel zijn, maar vooral zorgvuldig. Zorgvuldigheid betekent dat de overheid de relevante feiten goed onderzoekt voordat zij beslist. Dat is ook een basisregel van het Nederlandse bestuursrecht. In artikel 3:2 van de Algemene wet bestuursrecht staat dat een bestuursorgaan bij de voorbereiding van een besluit de nodige kennis moet verzamelen over de relevante feiten en belangen. [3] Simpel gezegd: de overheid mag niet zomaar gokken. Zij moet weten waarover zij beslist.

Een kortere procedure met minder vaste stappen

Die norm wordt extra belangrijk doordat de asielprocedure vanaf 12 juni 2026 is veranderd. Door het Europese Asiel- en Migratiepact gelden er nieuwe regels voor asiel en migratie in de Europese Unie. De IND schrijft dat dit directe gevolgen heeft voor de Nederlandse asielprocedure. De nieuwe procedure moet korter, eenvoudiger en flexibeler worden. [4] Volgens de IND is dat nodig omdat de oude procedure te lang, te ingewikkeld en te weinig flexibel was. [5]

Op zichzelf is dat begrijpelijk. Niemand heeft belang bij een procedure die vastloopt in wachtmomenten, dubbele stappen en overdrachten tussen instanties. Als een procedure sneller kan zonder dat belangrijke bescherming verdwijnt, is dat juist goed. Een korte, duidelijke en goed georganiseerde procedure kan voor asielzoekers eerlijker zijn dan een lange procedure waarin jarenlang niets gebeurt.

Maar de vraag is wat er precies verdwijnt wanneer de procedure korter wordt. De IND schrijft dat de nieuwe procedure minder verplichte stappen bevat. Het aanmeldgehoor, de rust- en voorbereidingstermijn, het standaard medisch onderzoek en de voornemenprocedure zijn niet langer standaard onderdeel van iedere procedure. De IND zegt dat deze stappen nog wel kunnen worden ingezet wanneer dat nodig is. [6] Dat klinkt als maatwerk. Maar maatwerk is alleen goed als het in de praktijk ook echt wordt gebruikt.

Daar zit het risico. Een vaste stap is soms traag, maar heeft ook een functie. Een rust- en voorbereidingstermijn geeft iemand tijd om te begrijpen wat er gebeurt. Een medisch onderzoek kan signalen van trauma of kwetsbaarheid naar boven halen. Een voornemenprocedure geeft iemand de kans om te reageren voordat de IND definitief afwijst. Als zulke stappen niet standaard zijn, moet de IND heel goed kunnen herkennen wanneer ze wél nodig zijn.

Dat vraagt veel van IND-medewerkers. Zij moeten niet alleen dossiers afhandelen, maar ook inschatten of iemand extra ondersteuning nodig heeft. Iemand kan kwetsbaar zijn zonder dat dit meteen zichtbaar is. Een slachtoffer van marteling kan stil en gecontroleerd overkomen. Een slachtoffer van mensenhandel kan bang zijn om te praten. Een minderjarige kan ouder lijken. Iemand met psychische problemen kan tegenstrijdig verklaren. In een snelle procedure kunnen zulke signalen makkelijk worden gemist.

OVA en screening: de eerste beslissingen tellen

Juist daarom is screening zo belangrijk. Screening is de eerste controle aan het begin van de procedure. Daarbij wordt gekeken naar identiteit, veiligheid, gezondheid en kwetsbaarheid. Door het Migratiepact krijgt de IND in Nederland een grotere rol bij die binnenlandse screening en registratie in Ter Apel. Dat nieuwe proces heet Ontvangst en Voorbereiding Asielaanvraag, afgekort OVA. [7] Volgens de IND is het doel om de OVA-fase snel af te ronden, liefst in één dag en in ieder geval binnen de wettelijke termijn van drie dagen. [8]

Ook hier geldt; snel kan goed zijn, maar alleen als snel niet oppervlakkig wordt. Als iemand zelf gegevens moet invullen op een tablet, moet zeker zijn dat hij begrijpt wat hij invult. Als iemand een andere taal spreekt, moet er een goede tolk zijn. Als iemand niet zelfredzaam is, moet er hulp zijn. En als de eerste registratie fouten bevat, moet er later ruimte zijn om die fouten te herstellen. Een verkeerd genoteerde naam, leeftijd, nationaliteit of reisroute kan later grote juridische gevolgen hebben.

De Screeningverordening verplicht lidstaten om gezondheids-, kwetsbaarheids-, identiteits- en veiligheidschecks uit te voeren. [9] Dat betekent dat screening niet alleen een controle-instrument is. Het is ook een beschermingsmoment. De overheid kijkt niet alleen: wie is deze persoon en vormt hij een risico? De overheid moet ook kijken: heeft deze persoon medische hulp, extra uitleg, een aangepaste procedure of bescherming nodig?

Bijzondere procedurele waarborgen als rem op snelheid

De Europese Asielprocedureverordening gaat nog verder. Die verordening bepaalt dat lidstaten moeten beoordelen of een asielzoeker bijzondere procedurele waarborgen nodig heeft. Dat betekent: extra bescherming in de procedure, bijvoorbeeld door leeftijd, trauma, handicap, psychische problemen of geweldservaringen. Die beoordeling moet zo vroeg mogelijk beginnen en gedurende de procedure worden voortgezet. [10] Als iemand zulke waarborgen nodig heeft, moet hij noodzakelijke ondersteuning krijgen. En als die ondersteuning niet kan worden geboden in een versnelde procedure of grensprocedure, mag die procedure niet worden toegepast of moet zij worden beëindigd. [11]

Dit is misschien wel de kern van het probleem. Een snelle procedure moet kunnen vertragen wanneer zorgvuldigheid dat vereist. Een systeem dat alleen maar vooruit kan, is gevaarlijk. Soms is extra tijd nodig om medische informatie op te vragen. Soms is een tweede gehoor nodig. Soms moet een advocaat meer tijd krijgen. Soms moet landeninformatie worden bijgewerkt. Soms moet een kwetsbare persoon eerst stabiel genoeg zijn om zijn verhaal te vertellen.

Daarom mag ‘sneller beslissen’ nooit betekenen dat de IND minder goed luistert. Het gehoor is vaak het belangrijkste moment in de asielprocedure. Daar vertelt iemand waarom hij bescherming vraagt. De IND beoordeelt daarna of dat verhaal geloofwaardig is en of het juridisch voldoende is voor een verblijfsvergunning. Als het gehoor te kort is, als de tolk niet goed is, als iemand de vragen niet begrijpt of als trauma wordt gezien als tegenstrijdigheid, kan een verkeerd besluit ontstaan.

Juridische counseling is geen advocatenbijstand

Ook juridische hulp is daarom onmisbaar. Vanaf 12 juni 2026 krijgen asielzoekers volgens de IND toegang tot juridische counseling. Dat is gratis juridische uitleg aan het begin van de procedure. [12] Dat is positief, want mensen moeten begrijpen wat hun rechten en plichten zijn. Maar juridische counseling is niet hetzelfde als een advocaat. De IND schrijft zelf dat juridische counseling algemene informatie geeft en geen individuele belangenbehartiging is. De medewerkers beoordelen geen dossiers, geven geen persoonlijk advies en vertegenwoordigen geen asielzoekers. [13]

Dat onderscheid is belangrijk. Een asielzoeker heeft vaak niet alleen algemene uitleg nodig, maar ook iemand die zijn persoonlijke dossier begrijpt. Een advocaat kan beoordelen of een vraag verkeerd is begrepen, of bewijs moet worden ingebracht, of een gehoorverslag moet worden gecorrigeerd en of een besluit juridisch klopt. Als de advocaat pas laat in beeld komt, kan het moeilijker worden om fouten uit de eerste fase te herstellen.

De IND schrijft dat asielzoekers in de nieuwe procedure in de eerste fase nog geen advocaat krijgen, maar juridische counseling. Zodra het gehoor is ingepland, krijgt de aanvrager een advocaat toegewezen. [14] Dat kan werken als de eerste fase vooral informatief is. Maar als in die eerste fase al belangrijke gegevens worden vastgelegd, kwetsbaarheid wordt beoordeeld en de procedurele route wordt bepaald, dan is de vraag of algemene uitleg genoeg is.

Oude aanvragen versus nieuwe termijnen

Daarbij komt dat de IND niet alleen met nieuwe aanvragen zit. Er ligt ook een grote voorraad oude aanvragen. De IND schreef in juni 2026 dat zij openstaande asielaanvragen anders gaat behandelen om wachttijden terug te dringen. Het doel is om op zoveel mogelijk openstaande aanvragen binnen drie jaar een eerste beslissing te nemen. Tegelijkertijd geeft de IND nieuwe aanvragen vanaf 12 juni 2026 prioriteit, omdat de nieuwe Europese termijnen moeten worden gehaald. Dat raakt meer dan 54.000 mensen die vóór 12 juni 2026 asiel hebben aangevraagd. [15]

Dat is een moeilijke keuze. Nieuwe aanvragen voorrang geven kan nodig zijn om te voorkomen dat het nieuwe systeem meteen vastloopt. Maar het betekent ook dat mensen die al lang wachten mogelijk nog langer moeten wachten. Dat voelt wrang. Wie in 2023 of 2024 asiel heeft aangevraagd, kan moeilijk begrijpen dat iemand die later komt eerder aan de beurt is. Een rechtsstaat moet niet alleen naar nieuwe termijnen kijken, maar ook naar oude beloftes.

De IND wil oude zaken onder meer sneller behandelen door vergelijkbare aanvragen samen voor te bereiden en te behandelen, bijvoorbeeld op basis van nationaliteit of landgebonden beleid. [16] Dat kan efficiënt zijn. Als veel mensen uit hetzelfde land komen, kan gespecialiseerde kennis helpen. Maar ook hier zit een risico. Asiel blijft individueel. Twee mensen uit hetzelfde land kunnen totaal verschillende redenen hebben om te vluchten. 

Landeninformatie is belangrijk, maar mag nooit de persoonlijke beoordeling vervangen.

De rechter als correctiemechanisme

Ook rechters krijgen hiermee te maken. Als de IND sneller beslist en bepaalde stappen schrapt, kan discussie zich vaker verplaatsen naar de beroepsfase. De IND erkent zelf dat het vervallen van het voornemen ertoe kan leiden dat sommige discussie vaker bij de rechter terechtkomt. [17] Dat hoeft niet meteen verkeerd te zijn, want beroep bij de rechter is een belangrijk onderdeel van rechtsbescherming. Maar als de rechter vooral fouten moet herstellen die eerder in de procedure hadden kunnen worden voorkomen, is dat geen echte efficiëntie. Dan wordt de druk alleen verplaatst.

Artikel 47 van het EU-Handvest garandeert het recht op een doeltreffende voorziening in rechte en een eerlijk proces. [18] In gewone taal betekent dit dat iemand naar een onafhankelijke rechter moet kunnen als zijn rechten worden geraakt. In asielzaken is dat essentieel. Als iemand ten onrechte wordt afgewezen, kan terugkeer levensgevaarlijk zijn. Een beroep moet daarom praktisch bruikbaar zijn. De asielzoeker moet het besluit begrijpen, een advocaat kunnen spreken, tijd hebben om te reageren en toegang hebben tot het dossier.

De Europese Asielprocedureverordening bepaalt ook dat asielzoekers recht hebben op een effectief rechtsmiddel tegen onder meer een afwijzing van hun aanvraag. De rechter moet een volledig en actueel onderzoek van feiten en recht kunnen doen. [19] Dat betekent dat het dossier controleerbaar moet zijn. Als de IND sneller werkt maar dossiers minder duidelijk worden, wordt rechterlijke controle moeilijker. Een snelle beslissing is pas goed als een rechter later kan zien waarom die beslissing is genomen.

Beslistermijnen, capaciteit en politieke keuzes

Ook de Raad van State heeft duidelijk gemaakt dat achterstanden niet zomaar een reden zijn om beslistermijnen te verlengen. In maart 2026 oordeelde de Afdeling bestuursrechtspraak dat de minister de beslistermijn voor bepaalde asielverzoeken niet met negen maanden mocht verlengen. Het Hof van Justitie had eerder uitgelegd dat verlenging alleen mogelijk is bij een plotselinge en aanzienlijke stijging van het aantal asielverzoeken in korte tijd. Personeelsgebrek of bestaande achterstanden zijn daarvoor niet genoeg. [20] Dat is belangrijk. De overheid kan dus niet simpelweg zeggen: we hebben het druk, dus de wettelijke termijn geldt minder streng.

Dat zet de IND in een lastige positie. Aan de ene kant moet de dienst binnen wettelijke termijnen beslissen. Aan de andere kant is de werkvoorraad enorm. En ondertussen veranderen de regels door het Migratiepact, moet de IND nieuwe taken uitvoeren, moeten ICT-systemen worden aangepast en moeten medewerkers wennen aan nieuwe processen. De IND zegt zelf dat de invoering van het Pact een grote verandering is en dat het maanden kan duren voordat de nieuwe procedure volledig soepel verloopt. [21]

Daarom is het te makkelijk om alleen naar de IND te wijzen. Natuurlijk moet de IND goed organiseren, tijdig beslissen en zorgvuldig motiveren. Maar politiek en bestuur maken ook keuzes die de uitvoering zwaarder kunnen maken. Nieuwe wetten, nieuwe statussen, nieuwe uitzonderingen, nieuwe gezinsherenigingsregels, nieuwe digitale systemen en nieuwe prioriteiten leveren allemaal extra werk op. Als de politiek sneller wil beslissen, moet zij ook zorgen voor uitvoerbare regels, stabiel beleid, genoeg personeel, genoeg tolken, genoeg advocaten en genoeg opvang.

De Nationale ombudsman waarschuwde in maart 2026 dat nieuwe asielwetten kunnen leiden tot nog langere wachttijden in de asielketen. De ombudsman wees ook op veel klachten over de IND, vooral over niet op tijd beslissen en het niet nakomen van rechterlijke uitspraken. [22] Dat raakt het vertrouwen in de overheid. Als de overheid haar eigen termijnen niet haalt, en mensen daar weinig tegen kunnen doen, voelt het recht voor hen leeg.

Discussies over dwangsommen

Dat speelt ook bij de discussie over dwangsommen. Een dwangsom is een bedrag dat de overheid moet betalen als zij te laat beslist nadat iemand daar juridisch tegen is opgekomen. Het is geen cadeau. Het is een drukmiddel om de overheid aan haar eigen termijnen te houden. De IND vindt dat dwangsommen veel geld en capaciteit kosten die beter kunnen worden gebruikt voor het behandelen van aanvragen. [23] VluchtelingenWerk Nederland waarschuwt juist dat het afschaffen van dwangsommen asielzoekers en de rechtsstaat raakt, omdat mensen dan een belangrijk middel verliezen om de overheid tot actie te dwingen. [24]

Beide punten verdienen aandacht. Het is inderdaad vreemd als een overbelaste dienst miljoenen kwijt is aan dwangsommen en daardoor nog minder ruimte heeft om aanvragen te behandelen. Maar het is ook gevaarlijk als wettelijke termijnen geen echte gevolgen meer hebben. Dan bestaat het risico dat de overheid sneller regels maakt dan zij ze uitvoert, terwijl de burger de rekening betaalt in de vorm van wachten.

Hoe wordt zorgvuldigheid meetbaar?

De oplossing kan dus niet zijn dat het alleen sneller moet. De oplossing moet zijn dat het slimmer, zorgvuldiger, controleerbaar én sneller is. Dat betekent dat Nederland goed moet bijhouden wat er in de nieuwe procedure gebeurt. Hoe vaak wordt een extra gehoor afgenomen? Hoe vaak wordt aanvullend medisch onderzoek ingezet? Hoe vaak wordt kwetsbaarheid vastgesteld? Hoe vaak wordt een versnelde procedure verlaten omdat iemand extra waarborgen nodig heeft? Hoe vaak vernietigt de rechter een IND-besluit omdat het onderzoek of de motivering onvoldoende was? Zonder zulke cijfers blijft “maatwerk” vooral een belofte.

Zorgvuldigheid vraagt ook om goede motivering. Een asielzoeker moet kunnen begrijpen waarom zijn aanvraag wordt toegewezen of afgewezen. Een advocaat moet kunnen controleren of de IND de juiste regels heeft toegepast. Een rechter moet kunnen toetsen of de feiten kloppen en of het besluit juridisch houdbaar is. Als besluiten korter of standaardmatiger worden, kan dat op papier efficiënt lijken, maar in beroep juist meer problemen veroorzaken.

De IND staat dus voor een dubbele opdracht. De dienst moet sneller worden, omdat jaren wachten onmenselijk en onhoudbaar is. Maar de dienst moet ook zorgvuldig blijven, omdat een verkeerde asielbeslissing enorme gevolgen kan hebben. Snelheid en zorgvuldigheid zijn geen vijanden, maar snelheid mag nooit de baas worden over zorgvuldigheid.

Mijn conclusie is daarom dat de druk op de IND niet alleen moet worden gezien als een capaciteitsprobleem. Het is een rechtsstatelijke test. Kan Nederland een vastgelopen asielprocedure versnellen zonder de menselijke maat te verliezen? Kan de IND minder standaardstappen gebruiken zonder kwetsbare mensen te missen? Kan juridische counseling helpen zonder de rol van advocaten te verzwakken? Kan de overheid oude achterstanden wegwerken zonder nieuwe groepen voor te trekken op een manier die onrechtvaardig voelt?

Sneller beslissen is nodig. Maar in het asielrecht is snelheid alleen waardevol als de beslissing klopt. Een procedure die snel maar slordig is, creëert nieuwe problemen: meer beroepen, meer vernietigingen, meer wantrouwen en mogelijk onherstelbare schade voor mensen die bescherming nodig hebben. Een procedure die zorgvuldig maar eindeloos traag is, is ook geen echte rechtsbescherming. De uitdaging is dus niet kiezen tussen snelheid en zorgvuldigheid. De uitdaging is bewijzen dat Nederland beide tegelijk aankan.

Als de IND daarin slaagt, kan de nieuwe procedure een verbetering zijn. Als dat niet lukt, wordt ‘sneller beslissen’ vooral een mooie bestuurlijke belofte op papier. En papier beschermt niemand.