In het asielrecht bestaat een ongemakkelijke tegenstelling. Aan de ene kant zegt het recht dat mensen bescherming moeten kunnen krijgen tegen vervolging, oorlog, foltering en onmenselijke behandeling. Aan de andere kant kunnen veel mensen die bescherming nodig hebben Europa helemaal niet veilig bereiken.

Dat is geen detail. Het is misschien wel één van de grootste spanningen binnen het moderne migratierecht.

Wie asiel wil aanvragen, moet meestal fysiek op het grondgebied van een staat zijn of zich aan de grens melden. Pas dan wordt de asielprocedure echt geopend. Maar wie uit Syrië, Sudan, Afghanistan, Eritrea, Jemen of een ander gevaarlijk gebied vlucht, kan vaak niet zomaar legaal een vliegtuig naar Europa nemen. Voor veel nationaliteiten is een visum nodig. Dat visum wordt meestal geweigerd wanneer iemand niet kan aantonen dat hij tijdelijk zal blijven en daarna terugkeert. Precies dat kan iemand die bescherming zoekt vaak niet aantonen.

Daar ontstaat de paradox. Iemand heeft misschien recht op bescherming, maar geen veilige route om bij de procedure te komen.

Humanitaire visa worden vaak genoemd als mogelijke oplossing voor die paradox. Het idee is relatief eenvoudig: geef mensen in uitzonderlijke humanitaire situaties een visum waarmee zij veilig naar een Europese staat kunnen reizen om daar bescherming te vragen. Dan hoeven zij niet in een rubberboot de Middellandse Zee over, niet door de woestijn, niet langs smokkelaars, niet over levensgevaarlijke routes en niet via mensonterende grenssituaties.

Op papier klinkt dat logisch. Juridisch is het ingewikkeld. Politiek is het explosief.

Een humanitair visum is geen gewone asielvergunning. Het is ook niet hetzelfde als vluchtelingenstatus of subsidiaire bescherming. Een humanitair visum gaat vooral over toegang. Het geeft iemand de mogelijkheid om legaal en veilig naar een staat te reizen, meestal om daarna een verblijfsprocedure of asielprocedure te doorlopen. De bescherming zelf wordt dus niet per se al volledig op de ambassade verleend. Het visum opent vooral de deur naar de procedure. [1]

Dat maakt het instrument zo interessant. Het verplaatst de vraag naar bescherming naar een eerder moment. Niet pas wanneer iemand Europa heeft bereikt, maar al wanneer iemand zich bij een ambassade of consulaat meldt.

Daarmee raakt het humanitair visum aan een fundamenteel probleem van het Europese asielstelsel. Het Europese systeem zegt: wie bescherming nodig heeft, mag niet worden teruggestuurd naar gevaar. Maar het systeem zegt meestal niet: wij moeten u ook helpen om veilig hier te komen zodat u die bescherming kunt vragen.

Dat verschil is juridisch enorm.

Non-refoulement en toegang tot bescherming

Het beginsel van non-refoulement verbiedt dat iemand wordt teruggestuurd naar vervolging, foltering of onmenselijke behandeling. Dat beginsel staat onder meer in het Vluchtelingenverdrag, artikel 3 EVRM, artikel 4 en 19 van het EU-Handvest en het bredere internationale mensenrechtenrecht. [2] [3] [4] Maar non-refoulement werkt vooral wanneer een staat al macht uitoefent over iemand: aan de grens, op het grondgebied, bij detentie, tijdens uitzetting of soms op zee.

Een humanitair visum stelt een andere vraag: moet een staat ook bescherming organiseren vóórdat iemand de grens bereikt?

Dat is precies waarom dit onderwerp zo moeilijk is.

In het Schengenrecht bestaat een bepaling die vaak in dit verband wordt genoemd: artikel 25 van de Visumcode. Die bepaling gaat over visa met beperkte territoriale geldigheid. Een lidstaat kan zo’n visum afgeven wanneer hij dat noodzakelijk vindt om humanitaire redenen, om redenen van nationaal belang of vanwege internationale verplichtingen. [5]

Dat klinkt als een duidelijke juridische opening. Als een persoon in levensgevaar verkeert, zou een lidstaat toch kunnen zeggen: wij geven een humanitair visum af, zodat deze persoon veilig kan reizen en daarna asiel kan aanvragen?

In theorie wel. In praktijk is het veel minder eenvoudig.

X en X tegen België

De belangrijkste zaak hierover is X en X tegen België van het Hof van Justitie van de Europese Unie. In die zaak ging het om een Syrisch gezin uit Aleppo. Het gezin vroeg bij de Belgische ambassade in Beiroet om visa met beperkte territoriale geldigheid op humanitaire gronden. Zij wilden naar België reizen om daar asiel aan te vragen. [6]

De juridische vraag was groot: verplicht het EU-recht een lidstaat om zo’n visum af te geven wanneer anders een risico bestaat op foltering, onmenselijke behandeling of schending van fundamentele rechten?

Het Hof van Justitie zei nee. Volgens het Hof viel de aanvraag niet onder de Visumcode, omdat het gezin niet slechts kort wilde verblijven, maar naar België wilde reizen om daar asiel aan te vragen en mogelijk langer dan negentig dagen te blijven. Daardoor viel de situatie volgens het Hof niet onder het gewone Schengenvisumrecht, maar onder nationaal recht. Lidstaten zijn volgens het Hof dus niet op grond van EU-recht verplicht om zo’n humanitair visum af te geven, maar zij mogen dat wel doen op basis van hun nationale recht. [6]

Dat arrest is cruciaal. Het betekent dat het EU-recht geen algemeen afdwingbaar recht op een humanitair visum creëert voor mensen die vanuit het buitenland naar Europa willen reizen om asiel aan te vragen.

Daarmee werd een mogelijke veilige route juridisch klein gehouden.

Het arrest was ook omstreden. De advocaat-generaal had juist een ruimere benadering voorgesteld. Hij vond dat fundamentele rechten en het risico op onmenselijke behandeling wél een rol moesten spelen bij de beoordeling van zulke visumaanvragen. [7] Het Hof koos uiteindelijk voor een beperktere lijn.

Die keuze zegt veel over de structuur van het Europese asielrecht. Het recht beschermt sterk tegen terugzending wanneer iemand eenmaal binnen bereik van de staat is. Maar het is veel terughoudender wanneer iemand nog buiten Europa is en toegang vraagt.

Daarna kwam de zaak M.N. en anderen tegen België bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Ook daar ging het om een Syrisch gezin uit Aleppo dat via de Belgische ambassade in Beiroet humanitaire visa had gevraagd. De vraag was of België door die visumaanvraag rechtsmacht had over het gezin in de zin van artikel 1 EVRM. Als België rechtsmacht had, dan zouden de EVRM-verplichtingen, waaronder artikel 3 EVRM, kunnen gelden. [8]

De grenzen van het EVRM buiten het grondgebied

Het Europees Hof verklaarde de zaak niet-ontvankelijk. Het Hof oordeelde dat België geen rechtsmacht uitoefende over het gezin enkel doordat het gezin een visumaanvraag had ingediend bij een Belgische ambassade in Libanon. [8]

Ook dat oordeel is juridisch belangrijk. Het betekent dat het EVRM niet snel wordt gebruikt om staten te verplichten mensen via een ambassade toegang te geven tot hun grondgebied. Een ambassade is niet automatisch een soort mensenrechtelijke toegangspoort tot het asielstelsel.

Samen vormen X en X en M.N. de harde kern van het huidige Europese recht over humanitaire visa. EU-recht verplicht lidstaten niet om humanitaire visa te verlenen aan mensen die willen komen om asiel aan te vragen. Het EVRM legt die verplichting evenmin snel op wanneer iemand zich buiten het grondgebied bij een ambassade meldt. [6] [8]

Daarom is de vraag “humanitaire visa: vergeten instrument of politieke illusie?” zo scherp.

Juridisch is het instrument niet helemaal afwezig. Artikel 25 van de Visumcode bestaat. Lidstaten mogen op nationale basis humanitaire visa of vormen van humanitaire toelating gebruiken. Sommige landen hebben in verschillende perioden met humanitaire toelatingsprogramma’s gewerkt. Ook het EU-recht kent inmiddels een kader voor hervestiging en humanitaire toelating. [9]

Maar als afdwingbaar individueel recht op toegang tot Europa om asiel aan te vragen, is het humanitair visum voorlopig vooral een illusie.

Dat betekent niet dat het onderwerp onbelangrijk is. Integendeel. Juist omdat het recht hier terughoudend is, wordt de politieke keuze zichtbaarder.

Humanitaire visa zijn juridisch niet onmogelijk

Een lidstaat kan zich niet eenvoudig achter het argument verschuilen dat humanitaire visa juridisch onmogelijk zijn. Het is preciezer om te zeggen: het EU-recht verplicht lidstaten meestal niet om ze te geven, maar lidstaten kunnen er nationaal wel voor kiezen. [6] [9]

Dat verschil is essentieel.

In Nederland bestaat op dit moment geen algemeen beleidskader om humanitaire visa te verlenen aan mensen die naar Nederland willen komen om hier asiel aan te vragen. Dat bleek bijvoorbeeld duidelijk in stukken over de mogelijke hervestiging of humanitaire toelating van Jezidi-ontheemden uit Irak. Daarin staat dat Nederland, anders dan Duitsland en Oostenrijk, geen beleid kent van humanitaire toelatingsprogramma’s en evenmin een beleidskader heeft om een humanitair visum te verstrekken voor overkomst ten behoeve van het doorlopen van een asielprocedure in Nederland. [10]

Dat is een duidelijke politieke en beleidsmatige keuze.

De Nederlandse humanitaire routes

Nederland kent wel humanitaire verblijfsvergunningen. De IND vermeldt bijvoorbeeld verschillende tijdelijke en niet-tijdelijke humanitaire verblijfsdoelen, zoals verblijf voor slachtoffers van mensenhandel, kinderen onder toezichtstelling, mensen die buiten hun schuld niet uit Nederland kunnen vertrekken, verwesterde Afghaanse meisjes en bepaalde artikel 8 EVRM-situaties. [11]

Maar dat is iets anders dan een humanitair visum als veilige route naar Nederland om asiel aan te vragen.

Dat onderscheid moet scherp blijven. Een humanitaire verblijfsvergunning gaat meestal over verblijf in Nederland, vaak na aanwezigheid in Nederland of binnen een specifieke reguliere procedure. Een humanitair visum als asielroute zou juist gaan over toegang vanuit het buitenland. Het zou iemand in staat stellen veilig naar Nederland te reizen om hier bescherming te vragen.

Nederland heeft dus wel humanitaire categorieën in het verblijfsrecht, maar geen algemene humanitaire visumroute voor asieltoegang.

Daarmee is het instrument in Nederland niet alleen vergeten. Het is vooral politiek niet gekozen.

Waarom zijn staten zo terughoudend? Het eerste antwoord is controle. Een humanitair visum zou het klassieke toegangspunt van het asielrecht verschuiven. Nu bepaalt vooral de feitelijke aankomst wie een procedure kan starten. Wie de grens bereikt, kan bescherming vragen. Wie de grens niet bereikt, blijft vaak buiten beeld. Humanitaire visa zouden dat veranderen. Zij zouden ambassades en consulaten veranderen in mogelijke poorten naar de asielprocedure.

Dat roept bij staten direct vragen op. Wie mag aanvragen? In welke landen? Voor welke groepen? Hoeveel visa per jaar? Wie beoordeelt de aanvraag? Welke bewijslast geldt? Hoe snel moet worden beslist? Welke rechtsmiddelen bestaan er? Wat als heel veel mensen aanvragen? Wat als ambassades worden overspoeld? Wat als een visum wordt geweigerd en iemand daarna overlijdt of verdwijnt?

Dat zijn geen kleine uitvoeringsvragen.

Een visum vereist een volledig beleidskader

Een humanitair visum klinkt eenvoudig, maar vraagt een compleet beleidskader. Zonder criteria ontstaat willekeur. Met criteria ontstaat discussie over uitsluiting. Zonder aantallenplafond vrezen staten onbeheersbaarheid. Met aantallenplafond ontstaat de vraag waarom de ene persoon wel en de andere niet wordt gered.

Dat maakt humanitaire visa politiek riskant.

Een tweede bezwaar is dat staten vrezen dat humanitaire visa een nieuwe asielmigratieroute openen. Dat stond ook in Nederlandse beleidsstukken over de Jezidi-ontheemden. Als Nederland een nieuw beleidskader zou ontwikkelen voor overkomst om een asielprocedure te doorlopen, zou dat volgens de stukken een omslag betekenen in bestaand beleid en mogelijk verwachtingen scheppen bij andere groepen of nieuwe routes. [10]

Die redenering laat goed zien hoe staten kijken. Zij zien humanitaire visa niet alleen als bescherming voor een concrete kwetsbare groep, maar ook als precedent. Als je het voor Jezidi’s doet, waarom niet voor Afghanen die voor westerse organisaties hebben gewerkt? Als je het voor Syriërs doet, waarom niet voor Sudanese burgers uit conflictgebieden? Als je het voor slachtoffers van genocide doet, waarom niet voor lhbti-personen in landen waar zij strafbaar zijn? Als je het voor kinderen doet, waarom niet voor alleenstaande vrouwen?

Die vragen zijn moreel begrijpelijk en politiek gevoelig.

Een derde bezwaar gaat over selectie. Wie beoordeelt vanuit een ambassade of iemand werkelijk bescherming nodig heeft? Asielbeoordeling is complex. Het vraagt gehoor, landeninformatie, geloofwaardigheidsbeoordeling, documentenonderzoek, tolkdiensten, veiligheidschecks en juridische toetsing. Ambassades zijn daar niet altijd op ingericht. Zij zijn diplomatieke en consulaire posten, geen volledige asielkantoren.

Toch is dat bezwaar niet doorslaggevend. Staten voeren bij hervestiging ook selecties uit buiten hun grondgebied. UNHCR draagt mensen voor. Staten doen screenings, interviews en veiligheidschecks. Er bestaan dus al vormen van bescherming vóór aankomst. [12]

Verschil met hervestiging

Het verschil is dat hervestiging meestal programmatisch, beperkt en vooraf georganiseerd is. Humanitaire visa zouden mogelijk individueler en opener zijn. Juist dat maakt staten nerveus.

Hervestiging is de route die Nederland wél kent. Bij hervestiging worden vluchtelingen die zich al in een derde land bevinden, vaak via UNHCR, voorgedragen voor duurzame bescherming in een ander land. Nederland laat het aan UNHCR om te beoordelen welke individuele zaken voor hervestiging worden voorgedragen en welk land het meest aangewezen is, bijvoorbeeld omdat familieleden daar aanwezig zijn. [12]

Hervestiging is dus een gecontroleerde veilige route. Maar zij is beperkt. Niet iedereen die bescherming nodig heeft, komt ervoor in aanmerking. UNHCR heeft wereldwijd veel meer hervestigingsbehoefte dan beschikbare plaatsen. Daarom kan hervestiging het probleem van veilige toegang niet volledig oplossen.

Humanitaire visa zouden een aanvullende route kunnen zijn, juist voor mensen die dringend bescherming nodig hebben maar niet binnen bestaande hervestigingsprogramma’s vallen.

Europees kader voor hervestiging en humanitaire toelating

De Europese Unie heeft met Verordening 2024/1350 een Uniekader voor hervestiging en humanitaire toelating vastgesteld. Dat kader is onderdeel van het bredere EU-Asiel- en Migratiepact. Het doel is om een gemeenschappelijke Europese aanpak te creëren voor hervestiging en humanitaire toelating, zodat mensen die internationale bescherming nodig hebben via veilige en legale routes naar de EU kunnen komen. [9]

Dat klinkt als een stap richting meer veilige routes. Maar ook hier zit de beperking in het systeem. De deelname en aantallen blijven sterk afhankelijk van politieke toezeggingen van lidstaten. Volgens de Europese Commissie is het Unieplan 2026-2027 vastgesteld, waarbij negen lidstaten samen 10.430 toezeggingen voor hervestiging en humanitaire toelating hebben gedaan. [13]

Dat is juridisch relevant, maar politiek bescheiden.

Het laat zien dat veilige routes bestaan, maar in beperkte vorm. De EU bouwt wel aan een kader voor hervestiging en humanitaire toelating, maar niet aan een algemeen recht om bij een ambassade een humanitair visum te krijgen om asiel aan te vragen.

Daarom blijft het humanitair visum een soort ontbrekende schakel. Het past bij het idee van veilige toegang, maar niet bij de politieke realiteit van grenscontrole.

Die spanning wordt nog groter door het EU-Asiel- en Migratiepact. Sinds 12 juni 2026 gelden nieuwe Europese asielregels. Het pact legt veel nadruk op screening, grensprocedures, registratie, verantwoordelijkheid van lidstaten, terugkeer en solidariteit. [14] Tegelijkertijd blijft de praktische toegang tot bescherming voor mensen buiten Europa beperkt.

Dat is de kern van de kritiek van veel mensenrechtenorganisaties: Europa organiseert steeds meer controle aan en vóór de grens, maar biedt relatief weinig veilige routes om die grens legaal te bereiken voor bescherming. [15]

Veilige toegang vóór de grens

Humanitaire visa zouden die balans kunnen verschuiven. Zij zouden laten zien dat migratiebeheer niet alleen bestaat uit tegenhouden, screenen en terugsturen, maar ook uit het organiseren van toegang voor mensen die bescherming nodig hebben.

Daarom noemen voorstanders humanitaire visa een vergeten instrument. Niet omdat er nooit over is gesproken, maar omdat het idee telkens terugkomt en telkens politiek wordt weggeduwd.

Voorstanders wijzen op drie sterke argumenten.

Het eerste argument is menselijkheid. Als staten weten dat mensen bescherming zoeken en dat zij zonder veilige route afhankelijk zijn van smokkelaars, dan is het vreemd om alleen te reageren wanneer zij na een gevaarlijke reis aankomen. Humanitaire visa zouden kunnen voorkomen dat mensen hun leven riskeren om een procedure te bereiken.

Het tweede argument is rechtsstatelijkheid. Een veilige route maakt het mogelijk om bescherming ordelijk, controleerbaar en individueel te beoordelen. In plaats van chaotische aankomst, grensdoden en smokkelnetwerken kan een staat vooraf documenten controleren, veiligheidsonderzoeken doen en de procedure voorbereiden.

Mensensmokkel en gevaarlijke routes

Het derde argument is bestrijding van mensensmokkel. Zolang er vrijwel geen legale routes bestaan voor mensen die bescherming zoeken, blijft er een markt voor smokkelaars. Humanitaire visa zouden die markt niet volledig wegnemen, maar wel verminderen voor bepaalde groepen.

Dat zijn serieuze argumenten.

Tegelijkertijd zijn er ook serieuze tegenvragen. Wie krijgt voorrang? Alleen mensen met familie in Nederland? Alleen slachtoffers van specifieke conflicten? Alleen mensen met een duidelijke vluchtelingenstatus? Alleen kinderen? Alleen medische noodgevallen? Alleen mensen die al door UNHCR zijn geregistreerd? Alleen mensen uit landen waar Nederland een ambassade heeft? En wat gebeurt er met mensen die net zo kwetsbaar zijn, maar niet binnen de gekozen categorie vallen?

Een humanitair visumsysteem kan dus ook nieuwe ongelijkheid creëren.

Mensen die toegang hebben tot een ambassade, internet, documenten, juridische hulp of familie in Europa zouden meer kans kunnen krijgen dan mensen die nog dieper in gevaar zitten. Mensen in kampen dichtbij consulaten zouden beter zichtbaar zijn dan mensen in belegerde gebieden. Mensen met een “herkenbaar” vluchtverhaal zouden eerder worden gekozen dan mensen met complexe of minder bekende risico’s.

Daarom moet een humanitair visumsysteem goed worden ontworpen. Het mag niet alleen werken voor mensen die al relatief veel toegang hebben tot instellingen.

Een ander probleem is rechtsbescherming. Als een humanitair visum wordt geweigerd, moet iemand dan beroep kunnen instellen? Bij welke rechter? In welk land? Binnen welke termijn? Heeft de betrokkene recht op een advocaat? Moet de staat een volledige asielachtige beoordeling maken? Of slechts een summiere humanitaire toets?

Zodra rechtsmiddelen bestaan, vrezen staten dat ambassades worden belast met procedures. Zodra rechtsmiddelen ontbreken, ontstaat het risico op willekeur en oncontroleerbare afwijzingen.

Dat is de juridische spagaat.

Een humanitair visum kan alleen geloofwaardig zijn als weigeringen toetsbaar zijn. Maar hoe toetsbaarder het systeem wordt, hoe meer het lijkt op een asielprocedure buiten het grondgebied. En juist dat willen veel staten vermijden.

Ook veiligheid wordt vaak genoemd. Staten willen weten wie binnenkomt. Dat is legitiem. Een humanitair visum hoeft veiligheidsonderzoek niet uit te sluiten. Integendeel, een legale route kan screening juist beter mogelijk maken dan irreguliere aankomst. Maar veiligheid wordt politiek vaak gebruikt als argument om helemaal geen nieuwe route te openen.

Daarmee wordt het debat soms scheef. Alsof de keuze is tussen humanitaire visa zonder controle of grenscontrole zonder bescherming. In werkelijkheid kan een humanitair visumsysteem juist bestaan uit strikte criteria, identiteitsonderzoek, veiligheidschecks, medische beoordeling, UNHCR-samenwerking en duidelijke aantallen.

Controle en bescherming kunnen samengaan

De echte vraag is dus niet of humanitaire visa controle onmogelijk maken. De echte vraag is of staten bereid zijn controle te combineren met toegang.

In Nederland is die bereidheid beperkt. Het beleid concentreert zich vooral op hervestiging, nareis en de gewone asielprocedure na aankomst. [10] [12] Humanitaire toelating als aparte route is geen centraal onderdeel van het Nederlandse asielstelsel.

Dat past binnen een bredere Europese trend. Europese staten willen wel spreken over bescherming, maar proberen tegelijk de toegang tot het grondgebied te beheersen. Dat leidt tot een systeem waarin bescherming vaak pas begint na een gevaarlijke reis.

Dat is juridisch verdedigbaar binnen de huidige stand van het recht, maar moreel ongemakkelijk.

De vraag is dan of humanitaire visa juridisch noodzakelijk zijn. Het eerlijke antwoord is: meestal niet als harde verplichting onder het huidige Europese recht. X en X en M.N. maken duidelijk dat rechters tot nu toe geen algemene verplichting hebben aangenomen om via ambassades toegang tot asiel te organiseren. [6] [8]

Maar de vraag of iets juridisch verplicht is, is niet hetzelfde als de vraag of het juridisch mogelijk of politiek wenselijk is.

Humanitaire visa zijn mogelijk als politieke keuze. Staten kunnen nationale regels maken. De EU kan een specifiek instrument ontwikkelen. Lidstaten kunnen programma’s opzetten voor bepaalde groepen. Zij kunnen werken met quota, UNHCR-verwijzingen, familiebanden, medische urgentie of bijzondere kwetsbaarheid. Zij kunnen ambassades en consulaten een duidelijke rol geven zonder het hele asielstelsel naar buiten te verplaatsen.

Daarom is het te makkelijk om humanitaire visa af te doen als naïef.

Zij zijn niet naïef omdat zij onmogelijk zijn. Zij zijn politiek moeilijk omdat zij zichtbaar maken dat Europa bescherming vooral organiseert voor mensen die erin slagen Europa te bereiken.

Dat is de ongemakkelijke kern.

Een alternatief voor de gevaarlijke oversteek

Een humanitair visum zou zeggen: wij wachten niet tot iemand de zee oversteekt. Wij erkennen dat bescherming soms vóór de grens moet beginnen.

Juist dat maakt het instrument politiek gevoelig. Het doorbreekt de afstand waarop het huidige systeem vaak leunt. Zolang iemand buiten Europa blijft, blijft de juridische verantwoordelijkheid beperkt. Zodra iemand aankomt, ontstaat een procedure, opvang, rechtsbijstand, rechterlijke toetsing en mogelijk verblijf. Humanitaire visa verkleinen die afstand.

Daarom zijn zij niet alleen een technisch instrument, maar een politieke keuze over verantwoordelijkheid.

In het publieke debat worden veilige routes vaak genoemd na rampen. Wanneer boten zinken, kinderen verdrinken of kampen onleefbaar worden, klinkt de roep om legale toegang. Maar zodra het gesprek concreet wordt, verschuift de aandacht naar aantallen, draagvlak, uitvoerbaarheid, precedentwerking en aanzuigende werking.

Dat patroon maakt humanitaire visa tot een vergeten instrument. Niet omdat niemand ervan weet, maar omdat het idee steeds wordt geparkeerd zodra het beleidsmatig serieus wordt.

Toch is het onderwerp actueler dan ooit. Het EU-Asiel- en Migratiepact versterkt grensprocedures, screening en terugkeer. De EU-terugkeerdiscussie gaat steeds vaker over snellere terugkeer en samenwerking met derde landen. Tegelijkertijd blijft de vraag bestaan hoe mensen die werkelijk bescherming nodig hebben Europa veilig kunnen bereiken.

Streng grensbeleid zonder veilige routes

Een asielstelsel dat alleen streng wordt aan de grens, maar geen serieuze veilige routes biedt, blijft afhankelijk van irreguliere aankomst. Dan blijft het systeem smokkelaars bestrijden terwijl het tegelijk de vraag naar smokkelaars in stand houdt.

Humanitaire visa zouden dat niet volledig oplossen. Zij zouden geen vervanging zijn voor asielprocedures, hervestiging, gezinshereniging of bescherming aan de grens. Maar zij zouden wel één onderdeel kunnen zijn van een breder systeem van veilige toegang.

Daarvoor moeten drie misverstanden worden vermeden.

Het eerste misverstand is dat humanitaire visa hetzelfde zijn als open grenzen. Dat is niet zo. Een humanitair visum kan beperkt, individueel, gecontroleerd en uitzonderlijk zijn. Het kan juist meer orde brengen in situaties waarin mensen nu ongereguleerd en gevaarlijk reizen.

Humanitaire visa helpen niet iedereen

Het tweede misverstand is dat humanitaire visa alle vluchtelingen zouden helpen. Ook dat is niet zo. De meeste mensen op de vlucht blijven in hun regio. Veel mensen zouden geen ambassade kunnen bereiken. Veel aanvragen zouden worden afgewezen. Humanitaire visa zijn geen totaaloplossing.

Het derde misverstand is dat humanitaire visa juridisch vanzelf verplicht zijn. Dat is onder de huidige rechtspraak niet zo. Het huidige Europese recht laat vooral beleidsruimte. Die ruimte kan worden gebruikt, maar wordt meestal niet als harde rechterlijke verplichting afgedwongen. [6] [8]

Precies daarom is de politieke vraag zo belangrijk.

Als staten zeggen dat zij mensensmokkel willen bestrijden, moeten zij ook spreken over veilige routes. Als zij zeggen dat zij bescherming serieus nemen, moeten zij uitleggen waarom bescherming pas toegankelijk wordt na een gevaarlijke reis. Als zij zeggen dat zij grip willen, moeten zij erkennen dat grip ook kan betekenen: vooraf geselecteerde, gecontroleerde, legale toegang voor mensen in acute nood.

Rechtsstatelijke grip op migratie

Humanitaire visa passen juist bij een rechtsstatelijke vorm van grip. Niet iedereen toelaten, maar wel een route maken voor mensen die anders geen veilige toegang hebben tot bescherming. Niet de grens afschaffen, maar de grens menselijker en juridisch controleerbaarder maken.

Dat betekent niet dat Nederland morgen een onbeperkt humanitair visumsysteem moet invoeren. Een realistisch systeem zou waarschijnlijk klein beginnen. Bijvoorbeeld met zeer kwetsbare groepen, mensen met duidelijke familiebanden in Nederland, slachtoffers van genocide of massaal geweld, medische noodgevallen, alleenstaande kinderen of personen die door UNHCR of betrouwbare internationale organisaties worden geïdentificeerd.

Zo’n systeem zou duidelijke criteria moeten hebben. Het zou moeten vastleggen wie mag aanvragen, waar dat kan, welke documenten nodig zijn, hoe risico wordt beoordeeld, welke veiligheidschecks plaatsvinden, hoeveel plaatsen beschikbaar zijn, welke rechtsmiddelen bestaan en welke status iemand na aankomst krijgt.

Zonder zulke regels wordt het willekeurig. Met zulke regels wordt het politiek gevoelig, maar juridisch uitvoerbaar.

De vraag is dus niet of humanitaire visa juridisch denkbaar zijn. Dat zijn ze. De vraag is of politieke meerderheid bestaat om bescherming niet alleen achteraf, maar ook vooraf te organiseren.

Daarom is het antwoord op de titel dubbel.

Humanitaire visa zijn een vergeten instrument wanneer je kijkt naar hun beschermende potentieel. Zij zouden een beperkte maar belangrijke veilige route kunnen bieden voor mensen die anders afhankelijk zijn van smokkelaars en levensgevaarlijke reizen. Zij zouden bescherming dichter bij de werkelijkheid brengen van mensen die niet veilig naar Europa kunnen komen, maar wel bescherming nodig hebben.

Maar humanitaire visa zijn ook een politieke illusie wanneer zij worden voorgesteld als een recht dat onder het huidige EU- of EVRM-recht eenvoudig bij de rechter kan worden afgedwongen. De Europese rechtspraak is op dit punt terughoudend. Lidstaten worden niet snel verplicht om via hun ambassades toegang tot asiel te organiseren. [6] [8]

Conclusie: juridisch mogelijk, politiek ongewild

De kern is dus dit: humanitaire visa zijn juridisch mogelijk, maar politiek niet gewild als algemene route.

Dat maakt het onderwerp zo belangrijk. Het laat zien dat de grootste beperking van het asielrecht niet altijd ligt in de definitie van vluchteling of subsidiaire bescherming, maar in toegang tot de procedure zelf.

Een persoon kan in theorie recht hebben op bescherming, maar in praktijk geen veilige manier hebben om die bescherming te vragen.

Dat is de blinde vlek van het huidige systeem.

Mijn conclusie is daarom dat humanitaire visa geen wondermiddel zijn, maar ook geen naïeve droom. Zij zijn een juridisch mogelijk instrument dat door staten bewust beperkt wordt gehouden.

Zolang Europa vooral inzet op grenscontrole, screening, terugkeer en externalisering, maar veilige toegang klein houdt, blijft het asielrecht afhankelijk van gevaarlijke routes. Humanitaire visa zouden dat niet volledig veranderen, maar zij zouden wel laten zien dat bescherming niet pas hoeft te beginnen wanneer iemand de grens heeft overleefd.

De vraag is dus niet alleen of humanitaire visa juridisch bestaan.

De vraag is of staten bereid zijn om bescherming vóór de grens serieus te nemen.