Migratierecht gaat vaak over regels voor toegang, verblijf, asiel en terugkeer. Staten bepalen onder welke voorwaarden iemand hun grondgebied mag binnenkomen en wanneer iemand moet vertrekken. Maar die bevoegdheid is niet onbeperkt. Ook migratiebeleid moet binnen de grenzen van fundamentele rechten blijven.

Die rechten worden soms voorgesteld als abstracte juridische beginselen uit verdragen en handvesten. In werkelijkheid hebben zij zeer concrete gevolgen. Zij bepalen of iemand bescherming kan aanvragen, of een gezin bij elkaar kan blijven, of een asielzoeker mag worden vastgehouden en of iemand kan worden teruggestuurd naar een land waar ernstig gevaar dreigt.

In de serie ‘Fundamentele rechten uitgelegd’ onderzoek ik welke grondrechten binnen het Nederlandse en Europese migratierecht een centrale rol spelen. Ik leg uit waar deze rechten zijn vastgelegd, wie zich erop kan beroepen en hoe zij de beleidsruimte van overheden begrenzen. Daarbij kijk ik niet alleen naar rechten op papier, maar vooral naar hun betekenis in de praktijk.

Een eerste belangrijk onderwerp is artikel 18 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie. Daarin wordt het recht op asiel erkend met inachtneming van het Vluchtelingenverdrag en het Europese recht. Maar betekent dit dat iedereen die Europa bereikt automatisch asiel krijgt? En bestaat er een onbeperkt recht om zelf te kiezen in welk Europees land bescherming wordt aangevraagd?

Ik onderzoek wat het recht op asiel juridisch wel en niet betekent. Het biedt geen garantie dat iedere aanvraag wordt toegewezen. Het verlangt wel dat iemand die bescherming vraagt toegang krijgt tot een eerlijke en individuele beoordeling. Een staat mag onderzoeken of iemand werkelijk bescherming nodig heeft, maar mag die persoon niet zonder procedure wegsturen of de toegang tot asiel feitelijk onmogelijk maken.

Daarmee hangt artikel 19 van het EU-Handvest nauw samen. Dit artikel verbiedt collectieve uitzettingen en beschermt mensen tegen verwijdering naar een land waar een ernstig risico bestaat op de doodstraf, foltering of een andere onmenselijke of vernederende behandeling. Het vormt daarmee een belangrijke juridische grens aan terugkeerbeleid.

Binnen deze serie leg ik ook het beginsel van non-refoulement uit. Dat beginsel houdt in dat iemand niet mag worden teruggestuurd naar een plaats waar vervolging of ernstig gevaar dreigt. Het geldt niet alleen bij de formele uitzetting van erkende vluchtelingen. Het kan ook relevant zijn aan de grens, bij overdracht aan een andere Europese lidstaat en wanneer iemand via een derde land wordt teruggestuurd.

De toepassing van non-refoulement vereist een individuele beoordeling. Een overheid moet onderzoeken wat iemand bij terugkeer werkelijk kan overkomen. Algemene aannames zijn niet voldoende. Er moet worden gekeken naar actuele informatie over het land, de persoonlijke omstandigheden van de betrokkene en eventuele kwetsbaarheden.

Ik onderzoek daarom hoe overheden bepalen of een risico ernstig en werkelijk genoeg is. Hoeveel bewijs kan worden verlangd van iemand die is gevlucht zonder documenten? Wat gebeurt er wanneer landeninformatie onduidelijk of tegenstrijdig is? En wie draagt de verantwoordelijkheid wanneer relevante risico’s pas tijdens een beroepsprocedure zichtbaar worden?

Een ander fundamenteel uitgangspunt is menselijke waardigheid. Menselijke waardigheid betekent dat iemand nooit uitsluitend als probleem, dossier of object van controle mag worden behandeld. Dat geldt ook voor mensen zonder verblijfsrecht en voor personen van wie een asielaanvraag is afgewezen.

Binnen het migratierecht raakt menselijke waardigheid onder meer aan opvang, medische zorg, voedsel, onderdak en de manier waarop mensen door autoriteiten worden behandeld. Een staat mag voorwaarden stellen en procedures organiseren, maar mag mensen niet in omstandigheden plaatsen die hun lichamelijke of geestelijke integriteit ernstig aantasten.

Ik onderzoek wat menselijke waardigheid betekent wanneer opvanglocaties overvol zijn, mensen langdurig dakloos raken of kinderen in ongeschikte omstandigheden verblijven. Wanneer wordt een tekort aan voorzieningen een grondrechtenschending? En kan een overheid zich beroepen op capaciteitsproblemen wanneer zij niet langer aan minimale opvangverplichtingen voldoet?

Ook het recht op familie- en gezinsleven speelt een belangrijke rol. Migratiebeslissingen kunnen gezinnen scheiden, gezinshereniging vertragen of ertoe leiden dat een ouder het land moet verlaten. Overheden mogen migratie controleren, maar moeten bij zulke beslissingen rekening houden met bestaande familiebanden en de gevolgen van een scheiding.

In deze serie onderzoek ik hoe het recht op gezinsleven wordt afgewogen tegen het belang van migratiecontrole. Wanneer moet een staat verblijf toestaan om een gezin bij elkaar te houden? Welke rol speelt het belang van kinderen? En wanneer worden inkomenseisen, wachttijden of bewijsvoorwaarden voor gezinshereniging onevenredig zwaar?

Het recht op gezinsleven geeft niet in iedere situatie automatisch recht op verblijf. Wel moet de overheid een eerlijke belangenafweging maken. Daarbij moet zij kijken naar de duur en intensiteit van de familiebanden, de verblijfspositie van gezinsleden, de mogelijkheid om het gezinsleven elders voort te zetten en de belangen van eventuele kinderen.

Daarnaast komt het discriminatieverbod aan bod. Migratierecht maakt noodzakelijkerwijs onderscheid tussen verschillende groepen, bijvoorbeeld tussen Unieburgers en personen van buiten de Europese Unie, of tussen mensen met en zonder verblijfsrecht. Niet ieder onderscheid is verboden. Maar verschillen in behandeling moeten een legitiem doel hebben en mogen niet op vooroordelen of verboden discriminatiegronden berusten.

Ik onderzoek daarom wanneer onderscheid binnen het migratierecht juridisch gerechtvaardigd is en wanneer het verandert in discriminatie. Daarbij besteed ik aandacht aan nationaliteit, etniciteit, religie, geslacht, seksuele gerichtheid, handicap en andere persoonskenmerken. Ook etnisch profileren bij grenscontroles en het gebruik van risicoprofielen komen aan bod.

Digitalisering maakt die discussie extra urgent. Geautomatiseerde systemen kunnen personen indelen op basis van gegevens, patronen en risicomodellen. Wanneer zulke systemen onvoldoende worden gecontroleerd, kunnen bestaande vooroordelen in een digitale vorm worden voortgezet. Een schijnbaar neutraal algoritme kan daardoor toch bepaalde groepen structureel benadelen.

Vrijheidsontneming van asielzoekers vormt een ander belangrijk onderwerp. Iemand die asiel aanvraagt, heeft niet automatisch zijn recht op vrijheid verloren. Detentie mag alleen plaatsvinden wanneer daarvoor een duidelijke wettelijke grondslag bestaat en wanneer de maatregel noodzakelijk en evenredig is. Ook moet een rechter de vrijheidsontneming kunnen controleren.

Ik onderzoek wanneer verblijf in een grensfaciliteit, gesloten opvanglocatie of transitruimte juridisch als detentie moet worden beschouwd. De officiële naam van een locatie is daarbij niet doorslaggevend. Het gaat vooral om de vraag of iemand feitelijk vrij kan vertrekken en hoeveel controle de overheid over zijn of haar bewegingen uitoefent.

Bij kinderen is detentie bijzonder gevoelig. Hun ontwikkeling, veiligheid en belang moeten zwaar wegen. Een maatregel die bij een volwassene tijdelijk aanvaardbaar kan zijn, kan voor een kind veel ingrijpender uitpakken. Daarom onderzoek ik welke aanvullende eisen gelden bij de vrijheidsbeperking van minderjarigen en of alternatieven voldoende worden overwogen.

De verschillende rechten in deze serie komen samen in het EU-Handvest. Het Handvest bevat onder meer bescherming van menselijke waardigheid, privacy, persoonsgegevens, het recht op asiel, kinderrechten, gezinsleven, non-discriminatie en effectieve rechtsbescherming. Wanneer Nederland of een andere lidstaat Europees migratierecht uitvoert, moet die uitvoering in overeenstemming zijn met deze rechten.

Dat betekent niet dat ieder grondrecht absoluut is. Sommige rechten kunnen onder voorwaarden worden beperkt. Maar een beperking moet wettelijk zijn vastgelegd, een legitiem doel dienen, noodzakelijk zijn en niet verder gaan dan nodig is. De kern van het recht mag bovendien niet worden aangetast.

Ik onderzoek daarom hoe proportionaliteit binnen het migratierecht werkt. Is een maatregel werkelijk geschikt om het gestelde doel te bereiken? Bestaat er een minder ingrijpend alternatief? En staat het nadeel voor de betrokken persoon in verhouding tot het belang dat de overheid wil beschermen?

Met ‘Fundamentele rechten uitgelegd’ wil ik duidelijk maken dat grondrechten geen vrijblijvende toevoeging aan migratiebeleid zijn. Zij vormen de juridische ondergrens waaronder beleid niet mag zakken. Juist wanneer de politieke druk toeneemt, procedures worden versneld en strengere controle wordt verlangd, moeten deze rechten hun beschermende werking behouden.

De centrale vraag in deze serie is daarom niet of staten migratie mogen beheren. Dat mogen zij. De vraag is hoe ver zij daarbij mogen gaan. Kan een asielprocedure sneller zonder het recht om gehoord te worden uit te hollen? Kan terugkeer worden georganiseerd zonder het verbod op refoulement te schenden? Kan grenscontrole plaatsvinden zonder discriminatie? En kan iemand worden vastgehouden zonder dat vrijheid de uitzondering in plaats van het uitgangspunt wordt?

Fundamentele rechten betekenen niet dat grenzen verdwijnen. Zij betekenen dat ook aan de grens het recht blijft gelden. De rechtsstaat wordt immers niet alleen zichtbaar in de behandeling van mensen met een sterke juridische positie, maar juist in de bescherming van personen die vrijwel volledig van de overheid afhankelijk zijn.