Detentie aan de grens klinkt als iets uitzonderlijks. Iemand komt aan bij de buitengrens van Europa, vraagt asiel of wordt zonder geldige documenten aangetroffen, en wordt vervolgens vastgehouden in een grensfaciliteit, transitruimte, gesloten centrum of andere gecontroleerde omgeving. Voor de overheid kan dat praktisch lijken. Iemand blijft beschikbaar voor screening, procedure en eventueel terugkeer. Maar juridisch is detentie een van de zwaarste maatregelen die een staat kan nemen.

Dat komt doordat detentie direct raakt aan vrijheid. Vrijheid is geen detail in het migratierecht. Artikel 6 van het EU-Handvest beschermt het recht op vrijheid en veiligheid. Artikel 5 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens doet dat ook. [1] [2] Als een staat iemand vasthoudt, moet dat dus wettelijk zijn geregeld, noodzakelijk zijn, individueel worden gemotiveerd en controleerbaar zijn door een rechter. Dat geldt ook aan de grens.

Onregelmatige aankomst rechtvaardigt geen automatische detentie

De eerste misvatting is dat iemand automatisch mag worden vastgezet omdat hij zonder papieren aankomt. Dat klopt niet. Een asielzoeker mag niet worden gedetineerd alleen omdat hij asiel aanvraagt. Ook irreguliere binnenkomst betekent niet automatisch dat detentie mag. Veel vluchtelingen reizen juist zonder reguliere documenten omdat zij geen veilige legale route hebben. Het recht maakt daarom onderscheid tussen controle, verblijf in een grensprocedure en echte vrijheidsontneming.

Dat onderscheid is belangrijk. Aan de grens mag de overheid mensen controleren, registreren en screenen. Onder het Europese Asiel- en Migratiepact moeten irreguliere aankomsten aan EU-grenzen verplicht worden geregistreerd en onderworpen aan identiteits-, veiligheids-, gezondheids- en kwetsbaarheidschecks. [3] Screening aan de buitengrens moet normaal binnen zeven dagen worden afgerond. [4] Dat betekent dat iemand in die eerste fase onder toezicht van de overheid kan staan. Maar toezicht is nog niet altijd detentie.

Wanneer is iemand feitelijk van vrijheid beroofd?

Detentie begint wanneer iemand feitelijk zijn vrijheid wordt ontnomen. Dat hangt niet alleen af van het label dat de overheid gebruikt. Een overheid kan een plek “transitzone”, “opvanglocatie”, “gesloten grensfaciliteit” of “aanmeldcentrum” noemen. Juridisch gaat het om de werkelijkheid. Mag iemand vertrekken? Is er permanente controle? Is de ruimte afgesloten? Kan iemand zich vrij bewegen? Is vertrek naar een veilige plek praktisch mogelijk? Hoe lang duurt de situatie? Hoe zwaar zijn de beperkingen?

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft al in de zaak Amuur tegen Frankrijk duidelijk gemaakt dat verblijf in een luchthavenzone onder omstandigheden detentie kan zijn. [5] De Franse overheid stelde dat de betrokken asielzoekers niet echt waren vastgezet, omdat zij de internationale zone konden verlaten door naar een ander land te vertrekken. Het Hof vond dat te theoretisch. Als iemand feitelijk onder controle staat en geen echte mogelijkheid heeft om te vertrekken, kan sprake zijn van vrijheidsontneming.

Dat is ook aan de EU-buitengrens relevant. Een persoon kan fysiek in een grensgebied verblijven, maar feitelijk niet weg kunnen. Als hij niet het land in mag, niet terug kan naar gevaar, geen reisdocument heeft en onder permanente controle staat, is “je mag vertrekken” vaak een juridische fictie. Dan moet de overheid eerlijk erkennen dat het om detentie gaat en de bijbehorende waarborgen toepassen.

Grensprocedures vergroten het risico op vrijheidsbeperking

Onder het Migratiepact wordt dit spanningsveld groter. Het Pact introduceert verplichte grensprocedures voor bepaalde asielzoekers. Volgens de Europese Commissie geldt de verplichte grensprocedure voor aanvragers die na screening worden geïdentificeerd als mensen uit landen met een laag erkenningspercentage, mensen die de autoriteiten hebben misleid of mensen die een risico vormen voor nationale veiligheid. [6] In de grensprocedure blijft de aanvrager in beginsel in het grensgebied terwijl de aanvraag wordt behandeld. [7]

Dat betekent niet automatisch dat iedereen in de grensprocedure wordt gedetineerd. De Commissie benadrukt dat detentie in grensprocedures niet automatisch mag. Detentie mag alleen onder de voorwaarden van de Opvangrichtlijn, wanneer zij noodzakelijk en evenredig is, op basis van een individuele beoordeling, als laatste middel, wanneer minder dwingende alternatieven niet mogelijk zijn, en onder rechterlijke controle. [8] Dat is de juridische kern.

Wettelijke gronden, motivering en rechterlijke controle

De Opvangrichtlijn, officieel Richtlijn (EU) 2024/1346, bevat regels over opvang van asielzoekers en ook over detentie. [9] Zij bepaalt dat detentie alleen mag op basis van een individuele beoordeling, wanneer dat noodzakelijk is en wanneer minder dwingende alternatieven niet effectief kunnen worden toegepast. Detentie mag dus niet de standaardreactie zijn op aankomst aan de grens. Zij moet uitzondering blijven.

In gewone taal betekent dit dat de overheid eerst moet uitleggen waarom deze persoon moet worden vastgezet. Niet “deze groep”, niet “mensen uit dit land”, niet “iedereen in de grensprocedure”, maar deze persoon. Is er een concreet risico op onderduiken? Moet identiteit worden vastgesteld en kan dat niet anders? Is er een veiligheidsrisico? Is detentie nodig om te beslissen over toegang in de grensprocedure? Zijn alternatieven geprobeerd of onderzocht? Zonder zulke individuele motivering wordt detentie al snel willekeurig.

Willekeurige detentie is verboden. Detentie moet voorzienbaar zijn, wettelijk geregeld en controleerbaar. Iemand moet weten waarom hij vastzit. Er moet een schriftelijke beslissing zijn. De beslissing moet begrijpelijk zijn. Er moet toegang zijn tot juridische hulp. En een rechter moet kunnen toetsen of de detentie rechtmatig is. Artikel 47 van het EU-Handvest beschermt het recht op een doeltreffende voorziening in rechte en een eerlijk proces. [10]

Dat rechterlijk toezicht is niet formeel. Het is de kern van bescherming tegen willekeur. Als iemand vastzit, moet een onafhankelijke rechter kunnen beoordelen of de wettelijke voorwaarden zijn vervuld. De rechter moet kunnen kijken naar de feiten, de motivering, de duur, de proportionaliteit en de vraag of alternatieven mogelijk waren. Als de voorwaarden niet meer bestaan, moet iemand worden vrijgelaten.

De fictie van niet-binnenkomst haalt rechten niet weg

Een tweede misvatting is dat detentie aan de grens minder ernstig zou zijn omdat iemand “nog niet echt is binnengekomen”. In grensprocedures wordt soms gewerkt met de fictie van niet-binnenkomst. Dat betekent dat iemand fysiek aanwezig is bij of op het grondgebied van een lidstaat, maar juridisch wordt behandeld alsof hij nog niet is toegelaten tot het grondgebied. [11] Die fictie kan nuttig zijn voor grensbeheer, maar zij mag fundamentele rechten niet uitschakelen.

Iemand die fysiek onder controle van een EU-lidstaat staat, valt onder juridische bescherming. Het EU-Handvest geldt wanneer lidstaten EU-recht uitvoeren. [12] Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens beschermt tegen willekeurige vrijheidsontneming. Het Vluchtelingenverdrag en het beginsel van non-refoulement blijven relevant. De grens is dus geen juridische vrijplaats waar detentie makkelijker kan worden behandeld dan binnen het grondgebied.

Opvang, bewegingsbeperking of detentie?

Een derde misvatting is dat detentie hetzelfde is als opvang. Dat klopt niet. Opvang is bedoeld om iemand onderdak, basisvoorzieningen en toegang tot procedure te geven. Detentie is vrijheidsontneming. In opvang kan iemand beperkingen hebben, bijvoorbeeld meldplicht of verblijf op een bepaalde locatie. Maar als iemand feitelijk niet weg mag, in een gesloten omgeving verblijft en onder permanente controle staat, verschuift opvang richting detentie. Dan gelden strengere eisen.

Dat onderscheid is in de praktijk soms vaag. Grensfaciliteiten kunnen lijken op opvang, maar functioneren als gesloten centra. Mensen kunnen misschien binnen het terrein bewegen, maar niet naar buiten. Zij kunnen misschien contact hebben met hulpverleners, maar alleen op beperkte tijden. Zij krijgen misschien basisvoorzieningen, maar hebben geen echte vrijheid. Daarom moet steeds worden gekeken naar de feitelijke situatie.

De grensprocedure onder het Pact duurt maximaal twaalf weken, inclusief beroep. [13] Als er binnen die termijn geen beslissing is genomen, moet iemand naar de gewone asielprocedure worden verwezen en toestemming krijgen om het grondgebied van de lidstaat binnen te gaan. [14] Als de asielaanvraag in de grensprocedure wordt afgewezen, kan daarna een terugkeergrensprocedure volgen, die ook maximaal twaalf weken mag duren. [15]

Dat betekent dat iemand in theorie lange tijd in een grenssituatie kan verblijven. Screening kan zeven dagen duren. De asielgrensprocedure kan twaalf weken duren. Daarna kan een terugkeergrensprocedure nog eens twaalf weken duren. In crisissituaties kunnen termijnen bovendien worden verlengd. [16] Voor iemand die feitelijk niet vrij is, zijn dat geen administratieve termijnen, maar weken of maanden van vrijheidsbeperking of vrijheidsontneming.

Daarom is het belangrijk dat detentie niet automatisch volgt uit de grensprocedure. Het Pact zegt dat iemand in het grensgebied blijft, maar dat betekent juridisch niet altijd dat iemand in gesloten detentie moet zitten. Lidstaten moeten geschikte voorzieningen hebben om mensen tijdens grensprocedures in adequate omstandigheden te huisvesten. [17] Dat kan verschillende vormen aannemen. De zwaarste vorm, echte detentie, moet aan de strengste eisen voldoen.

Alternatieven moeten eerst worden onderzocht

Alternatieven voor detentie zijn daarom belangrijk. Een alternatief kan bijvoorbeeld een meldplicht zijn, verblijf op een open locatie, afgifte van documenten, begeleiding, casemanagement of andere vormen van toezicht zonder opsluiting. De EUAA heeft richtsnoeren gepubliceerd over alternatieven voor detentie, juist ook in de context van grensprocedures. [18] Het bestaan van alternatieven is juridisch relevant, omdat detentie pas mag als minder dwingende maatregelen niet effectief zijn.

In gewone taal: de overheid moet eerst kijken of het lichter kan. Detentie is niet toegestaan omdat het makkelijker is voor de overheid. Efficiëntie alleen is geen voldoende reden om vrijheid te ontnemen. De vraag moet zijn of detentie noodzakelijk is voor een concreet doel en of dat doel niet op een minder ingrijpende manier kan worden bereikt.

Welke detentiegronden kunnen rechtmatig zijn?

Een belangrijk doel kan zijn het voorkomen van onderduiken. Als er een concreet risico bestaat dat iemand verdwijnt voordat de procedure of terugkeer kan worden uitgevoerd, kan detentie in bepaalde gevallen worden overwogen. Maar ook dan moet dat risico individueel worden vastgesteld. Het mag niet automatisch worden aangenomen omdat iemand geen documenten heeft of uit een bepaald land komt. De overheid moet feiten noemen.

Een ander doel kan zijn het vaststellen van identiteit of nationaliteit. Als iemand geen documenten heeft en identiteit niet anders kan worden vastgesteld, kan tijdelijke detentie in sommige gevallen aan de orde komen. Maar ook hier geldt: alleen zolang het nodig is en alleen als minder zware maatregelen niet volstaan. De overheid moet actief werken aan identiteitsvaststelling. Iemand vasthouden zonder voortgang is juridisch problematisch.

Een derde grond kan nationale veiligheid of openbare orde zijn. Als iemand een concreet veiligheidsrisico vormt, kan detentie eerder worden gerechtvaardigd. Maar “veiligheid” mag geen leeg woord worden. De overheid moet uitleggen waar het risico uit bestaat. Een algemene verwijzing naar migratiecontrole of grensdruk is niet genoeg. Detentie op veiligheidsgrond moet individueel en toetsbaar blijven.

Een vierde grond hangt specifiek samen met de grensprocedure. De Opvangrichtlijn bevat een grond voor detentie om in het kader van een grensprocedure te beslissen over het recht van de aanvrager om het grondgebied binnen te gaan. [19] Dat is precies de bepaling die detentie aan de grens onder het Pact belangrijk maakt. Critici vrezen dat lidstaten deze grond breed gaan gebruiken, waardoor grensprocedures in de praktijk vaak tot detentie leiden.

Die zorg is niet theoretisch. Mensenrechtenorganisaties waarschuwen dat het Pact kan leiden tot meer detentie of de facto detentie aan de grens. Human Rights Watch schrijft dat de nieuwe regels risico’s meebrengen rond grensprocedures, detentieachtige omstandigheden en toegang tot bescherming. [20] PICUM waarschuwt dat border procedures het risico vergroten dat grote groepen mensen feitelijk worden vastgehouden. [21] Die kritiek betekent niet dat elke grensprocedure onrechtmatig is, maar wel dat de uitvoering bepalend wordt.

Kinderen mogen slechts zeer uitzonderlijk worden vastgehouden

Kinderen maken de vraag nog gevoeliger. Het EU-Handvest bepaalt dat het belang van het kind een essentiële overweging moet zijn bij alle handelingen die kinderen raken. [22] De Europese Commissie schrijft dat niet-begeleide minderjarigen zijn vrijgesteld van de grensprocedure, behalve wanneer zij een veiligheidsrisico vormen. [23] Ook schrijft de Commissie dat de grensprocedure voor gezinnen met minderjarigen moet worden opgeschort wanneer opvangomstandigheden voor minderjarigen en hun familieleden niet adequaat zijn. [24]

Toch blijven er zorgen. Human Rights Watch wijst erop dat kinderen van dertien jaar en ouder met hun families onder het Pact in bepaalde omstandigheden kunnen worden gedetineerd en in een grensprocedure kunnen worden verwerkt. [25] Vanuit kinderrechtenperspectief is dat zeer gevoelig. Detentie kan voor kinderen schadelijk zijn, ook wanneer de faciliteit netjes is. Een kind ervaart opsluiting anders dan een volwassene. Stress, onzekerheid en gebrek aan vrijheid kunnen ontwikkeling, veiligheid en vertrouwen ernstig raken.

Daarom moet bij kinderen een extra strenge toets gelden. Is detentie echt noodzakelijk? Is er geen alternatief? Is het belang van het kind concreet beoordeeld? Zijn onderwijs, zorg, begeleiding en familiecontact gewaarborgd? Is de duur zo kort mogelijk? Wordt detentie niet gebruikt omdat het administratief makkelijker is? Als die vragen niet overtuigend worden beantwoord, is detentie van kinderen juridisch en moreel moeilijk te verdedigen.

Kwetsbare personen en detentieomstandigheden

Ook kwetsbare personen verdienen bijzondere bescherming. Tijdens screening moet worden gekeken naar kwetsbaarheid, gezondheid en bijzondere behoeften. [26] De Asielprocedureverordening verplicht lidstaten om te beoordelen of iemand bijzondere procedurele waarborgen nodig heeft. [27] Als iemand zulke waarborgen nodig heeft, moet noodzakelijke ondersteuning worden geboden. Als die ondersteuning niet kan worden gegeven in een grensprocedure, mag die procedure niet worden toegepast of moet zij worden beëindigd. [28]

Dat raakt ook aan detentie. Een slachtoffer van foltering, iemand met ernstige psychische problemen, een slachtoffer van mensenhandel of iemand met medische kwetsbaarheid kan door detentie extra schade oplopen. De overheid moet zulke signalen serieus nemen. Detentie mag niet worden opgelegd alsof iedereen dezelfde draagkracht heeft. De menselijke toestand van de persoon is juridisch relevant.

De detentieomstandigheden zelf moeten ook voldoen aan fundamentele rechten. Detentie mag niet onmenselijk of vernederend zijn. Artikel 1 van het EU-Handvest beschermt menselijke waardigheid. Artikel 4 verbiedt foltering en onmenselijke of vernederende behandeling. [29] [30] Dat betekent dat mensen toegang moeten hebben tot basisvoorzieningen, medische zorg, hygiëne, buitenlucht, contact met familie en juridische hulp. Een grensdetentiecentrum mag geen plek worden waar mensen worden geïsoleerd van de buitenwereld.

De kwaliteit van omstandigheden is niet alleen een humanitaire kwestie. Zij kan juridisch bepalen of detentie rechtmatig blijft. Zelfs als er een wettelijke grond bestaat, kan detentie onrechtmatig worden door slechte omstandigheden, te lange duur of gebrek aan effectieve rechterlijke controle. Rechtmatige detentie is dus meer dan een vinkje bij de wettelijke grond. Het is een voortdurende beoordeling.

Duur, terugkeer en non-refoulement

De duur is daarbij cruciaal. Detentie moet zo kort mogelijk zijn. De overheid moet voortvarend handelen. Als de asiel- of terugkeerprocedure stilvalt, kan detentie niet zomaar doorgaan. Iemand vasthouden zonder werkelijke voortgang is moeilijk te rechtvaardigen. Hoe langer detentie duurt, hoe zwaarder de motivering moet worden. Een maatregel die in week één nog verdedigbaar is, kan in week tien disproportioneel zijn.

Bij terugkeer wordt de toets nog scherper. Als iemand na afwijzing in een terugkeergrensprocedure komt, kan detentie worden gebruikt om terugkeer mogelijk te maken. Maar terugkeer moet praktisch en juridisch realistisch zijn. Als er geen reisdocumenten zijn, het land van herkomst niet meewerkt of terugkeer juridisch niet mag vanwege non-refoulement, wordt detentie problematisch. Detentie mag niet worden gebruikt als drukmiddel wanneer terugkeer feitelijk niet uitvoerbaar is.

Non-refoulement blijft altijd de ondergrens. Iemand mag niet worden teruggestuurd naar een land waar hij risico loopt op vervolging, marteling of onmenselijke behandeling. [31] Detentie mag niet worden gebruikt om iemand sneller richting gevaar te duwen. Als er serieuze beschermingselementen zijn, moeten die worden beoordeeld. Snelheid en terugkeer mogen bescherming niet vervangen.

Rechtsbijstand en begrijpelijke besluiten

Ook rechtsbijstand is essentieel. De Europese Commissie schrijft dat het Pact gratis juridische counseling bevat in de administratieve fase van alle asielprocedures, inclusief grensprocedures, en dat aanvragers in beroep recht blijven houden op juridische bijstand en vertegenwoordiging. [32] In detentie is juridische hulp nog belangrijker, omdat iemand minder vrij is om informatie te verzamelen, hulp te zoeken of documenten te regelen. Een gedetineerde asielzoeker is afhankelijker van toegang die de overheid faciliteert.

Een detentiebesluit moet daarom begrijpelijk zijn. Iemand moet weten waarom hij vastzit, hoe lang dat kan duren, welke procedure loopt, welke rechten hij heeft, hoe hij bezwaar of beroep kan instellen en hoe hij contact krijgt met een advocaat. Zonder begrijpelijke informatie wordt rechterlijke controle theoretisch. Een recht dat iemand niet begrijpt, is moeilijk te gebruiken.

Onafhankelijk toezicht aan de grens

Detentie aan de grens raakt ook aan de onafhankelijke monitoring van fundamentele rechten. Het Pact verplicht lidstaten tot onafhankelijke monitoring tijdens screening en asielgrensprocedures. [33] FRA heeft richtsnoeren opgesteld voor zulke monitoringmechanismen. [34] Dat toezicht is belangrijk, omdat gesloten grensfaciliteiten vaak weinig zichtbaar zijn. Journalisten, ngo’s, familieleden en advocaten hebben niet altijd vrije toegang. Zonder toezicht kunnen misstanden lang verborgen blijven.

Monitoring moet dan wel echt onafhankelijk en breed genoeg zijn. Als monitors alleen mogen kijken naar papieren procedures, maar niet naar feitelijke omstandigheden, werkt het niet. Als zij geen toegang hebben tot mensen in detentie, werkt het niet. Als hun aanbevelingen genegeerd worden, werkt het niet. Detentie vraagt juist om stevig toezicht omdat de overheid volledige controle heeft over de omgeving.

De juridische toets in één overzicht

De vraag “wanneer mag detentie aan de grens?” heeft dus geen eenvoudig antwoord als: altijd bij de grensprocedure, of nooit. Juridisch is het antwoord genuanceerder. Detentie mag alleen wanneer er een duidelijke wettelijke grond is, een individueel besluit, een noodzakelijk doel, proportionaliteit, geen effectief alternatief, goede omstandigheden, beperkte duur en rechterlijke controle. Ontbreekt één van die elementen, dan wordt detentie juridisch kwetsbaar.

Dat betekent ook dat een lidstaat niet kan zeggen: wij hebben te weinig opvangplekken, dus mensen moeten maar in detentie. Capaciteitsproblemen zijn geen zelfstandige grond voor vrijheidsontneming. Een overheid mag haar eigen organisatorische tekort niet afwentelen op de vrijheid van de persoon. Als opvang onvoldoende is, moet de overheid opvang verbeteren, niet detentie normaliseren.

Wat betekent dit voor Nederland?

Voor Nederland is dit onderwerp concreet. Nederland heeft grensprocedures op luchthavens zoals Schiphol. Mensen die daar asiel vragen, kunnen in een grensprocedure terechtkomen en onder bepaalde omstandigheden in een grensdetentiecentrum verblijven. Nederland ligt niet aan de Middellandse Zee, maar heeft wel een EU-buitengrens via luchthavens en zeehavens. De vraag wanneer grensdetentie mag, speelt dus niet alleen in Griekenland, Italië of Spanje.

De Nederlandse uitvoering van het Migratiepact maakt dit nog relevanter. De IND werkt vanaf 12 juni 2026 met een herziene asielprocedure, die korter en flexibeler is. [35] De eerste fase van ontvangst, screening en registratie wordt zwaarder. Als daarna een grensprocedure of versnelde procedure volgt, moet Nederland extra goed bewaken dat detentie niet automatisch wordt, dat kwetsbaarheid wordt herkend en dat rechtsbijstand effectief is.

Detentie als uiterste middel

Detentie kan soms nodig zijn. Het zou juridisch onjuist zijn om te zeggen dat detentie aan de grens nooit mag. Er kunnen situaties zijn waarin iemand een concreet veiligheidsrisico vormt, ernstig risico op onderduiken bestaat of tijdelijk moet worden vastgehouden om een grensprocedure mogelijk te maken. Maar juist omdat detentie zo ingrijpend is, moet de overheid telkens bewijzen waarom zij nodig is. Niet de asielzoeker moet bewijzen waarom hij vrij moet zijn. De staat moet bewijzen waarom vrijheidsontneming gerechtvaardigd is.

Dat is de rechtsstatelijke omkering die vaak wordt vergeten. Vrijheid is het uitgangspunt. Detentie is de uitzondering. Aan de grens wordt die verhouding soms omgedraaid in het politieke debat. Dan lijkt vrijheid iets wat iemand moet verdienen door correcte papieren, terwijl detentie de normale reactie wordt op irreguliere aankomst. Juridisch klopt dat niet. Ook iemand zonder papieren heeft recht op vrijheid, tenzij de staat volgens de wet en met goede redenen iets anders kan aantonen.

Daarom is taal belangrijk. “Vasthouden aan de grens” klinkt mild. “In een gesloten procedure houden” klinkt technisch. “Niet toegelaten tot het grondgebied” klinkt administratief. Maar voor de persoon kan het betekenen dat hij wekenlang niet vrij is, geen controle heeft over zijn bewegingen en afhankelijk is van autoriteiten voor contact, zorg en procedure. Het recht moet door zulke woorden heen kijken naar de feitelijke situatie.

De grensprocedure van het Pact is dus een test. Zij test of de EU strengere controle kan combineren met vrijheid, waardigheid en rechtsbescherming. Als lidstaten grensprocedures vooral organiseren via gesloten centra en standaarddetentie, wordt het systeem hard en juridisch kwetsbaar. Als lidstaten investeren in open of minder dwingende alternatieven, goede informatie, snelle rechterlijke toetsing en kwetsbaarheidsherkenning, kan grensbeheer meer rechtsstatelijk blijven.

Mijn conclusie is dat detentie aan de grens alleen mag in uitzonderlijke en goed gemotiveerde gevallen. Het enkele feit dat iemand aan de buitengrens aankomt, zonder documenten reist, asiel vraagt of in een grensprocedure zit, is niet genoeg. Er moet een wettelijke grond zijn. Er moet een individuele beoordeling zijn. Detentie moet noodzakelijk en evenredig zijn. Minder dwingende alternatieven moeten onvoldoende zijn. Kwetsbaarheid en het belang van kinderen moeten worden meegewogen. En een rechter moet de vrijheidsontneming effectief kunnen toetsen.

De buitengrens van Europa is dus geen plek waar vrijheid minder waard is. Juist daar moet de rechtsstaat scherp zijn. Want aan de grens heeft de overheid de meeste macht en de persoon vaak de minste middelen. Detentie kan soms rechtmatig zijn, maar alleen als uitzondering. Zodra zij standaard wordt, verandert grensbeheer in vrijheidsontneming als systeem.

Dat is de kernvraag voor het Migratiepact: wordt detentie aan de grens een laatste middel, zoals het recht eist, of wordt zij in de praktijk de normale vorm van opvang tijdens snelle procedures? Het antwoord op die vraag zal bepalen of de Europese buitengrens strenger wordt binnen de rechtsstaat, of strenger ten koste van de rechtsstaat.