In het kort – Leestijd: circa 12 minuten

• Sinds het nieuwe Europese Asiel- en Migratiepact op 12 juni 2026 volledig van toepassing werd, ontstonden in Griekenland ernstige problemen met de registratie van asielverzoeken. Juridische hulporganisaties meldden dat mensen wekenlang in opvang- en identificatiecentra verbleven zonder dat hun verzoek formeel werd geregistreerd.¹ ⁶
• Dat is opvallend omdat het nieuwe Europese systeem juist is ontworpen om procedures sneller en uniformer te laten verlopen. Screening aan de buitengrens moet in beginsel binnen zeven dagen worden afgerond en een asielverzoek moet normaal gesproken uiterlijk vijf dagen nadat het is gedaan worden geregistreerd.³ ⁴
• De problemen raken niet alleen aan bureaucratie. Mensen zonder registratie konden moeilijk bewijzen dat zij bescherming hadden gevraagd, terwijl sommigen volgens juridische organisaties werden vastgehouden of zelfs strafrechtelijk vervolgd wegens illegaal verblijf.⁶ ⁷
• De situatie in Griekenland vormt daarmee een vroege test voor het Migratiepact: wat gebeurt er wanneer een Europees systeem dat op papier snellere procedures en betere registratie belooft, in de praktijk juist vastloopt?

Griekenland na het Migratiepact: waarom het asielsysteem direct vastliep

Op 12 juni 2026 begon een nieuw hoofdstuk in het Europese migratie- en asielbeleid. Na jaren van onderhandelingen en een overgangsperiode van twee jaar werd het nieuwe Europees Asiel- en Migratiepact daadwerkelijk van toepassing. Het pakket bestaat uit verschillende verordeningen en richtlijnen die onder andere de screening aan de buitengrens, de registratie van asielzoekers, asielprocedures, opvang, verantwoordelijkheid tussen lidstaten en solidariteit opnieuw regelen. De Europese Commissie presenteert het systeem als een combinatie van strengere controle aan de buitengrens en snellere procedures, maar tegelijkertijd ook van gemeenschappelijke waarborgen voor mensen die bescherming nodig hebben.²

Griekenland is bij uitstek een land waar moet blijken of dat nieuwe systeem werkt. Door zijn ligging aan de buitengrens van de Europese Unie ontvangt het land al jarenlang aanzienlijke aantallen mensen via onder meer de Egeïsche Zee en de landgrens met Turkije. Juist daarom heeft Griekenland veel ervaring met Europese grensprocedures, registratiecentra en de zogenoemde hotspot approach.

Toch ging het vrijwel onmiddellijk na 12 juni mis. Nieuwsuur meldde eind juli dat de registratie van asielaanvragen sinds de invoering van het Migratiepact vrijwel was stilgevallen. Zowel op de Griekse eilanden als op het vasteland zouden mensen in centra verblijven zonder dat hun asielverzoek formeel was geregistreerd. Ook de online mogelijkheid waarmee personen die zich al op het Griekse vasteland bevonden een afspraak voor registratie konden aanvragen, functioneerde volgens de berichtgeving niet.¹

Dertien organisaties die in Griekenland juridische hulp aan asielzoekers verlenen, beschreven vrijwel hetzelfde probleem in een gezamenlijke brief aan de Griekse minister van Migratie en Asiel. Volgens deze organisaties waren personen die vanaf 12 juni door de autoriteiten in Reception and Identification Centres en Closed Controlled Facilities waren geplaatst weken later nog steeds niet volledig gescreend of geregistreerd. Zij spraken bovendien van situaties waarin mensen feitelijk van hun vrijheid waren beroofd zonder dat aan hen een individuele beslissing was meegedeeld.⁶

Een systeem dat juist sneller moest worden

Dat de problemen precies op het moment van invoering van het Migratiepact ontstonden, is bijzonder. Het pact is namelijk juist ontworpen om een deel van de traagheid en versnippering van het oude Europese asielstelsel weg te nemen.

Een belangrijk onderdeel daarvan is de nieuwe Screeningverordening. Personen die irregulier aan een Europese buitengrens aankomen moeten in beginsel worden onderworpen aan een eerste screening. Daarbij worden onder andere de identiteit en biometrische gegevens gecontroleerd, vindt een veiligheidscontrole plaats en moet worden gekeken naar gezondheid en mogelijke kwetsbaarheden. Na afloop wordt iemand doorgeleid naar de juiste procedure: bijvoorbeeld een gewone asielprocedure, een asielgrensprocedure of, wanneer geen bescherming wordt gevraagd en geen verblijfsrecht bestaat, een terugkeerprocedure.⁴

De Europese wetgever heeft bewust korte termijnen aan die eerste fase verbonden. Screening van iemand die aan de buitengrens arriveert moet zonder vertraging en in beginsel binnen zeven dagen zijn afgerond. Voor bepaalde personen die binnen het grondgebied worden aangetroffen geldt zelfs een termijn van drie dagen.⁴

Daarna kent ook de registratie van een asielverzoek strikte termijnen. De nieuwe Asielprocedureverordening bepaalt als hoofdregel dat een verzoek zo snel mogelijk en uiterlijk vijf dagen nadat het is gedaan moet worden geregistreerd. Alleen wanneer een onevenredig groot aantal personen tegelijkertijd bescherming vraagt en registratie binnen die termijn feitelijk onmogelijk is, kan de termijn oplopen tot maximaal vijftien dagen.³

De meldingen uit Griekenland gingen dus niet over vertragingen van enkele dagen. Juridische organisaties beschreven situaties waarin mensen weken wachtten, terwijl zowel de screening als de registratie nog niet waren afgerond. Juist afgezet tegen de strikte termijnen van het nieuwe Migratiepact wordt duidelijk waarom deze problemen juridisch relevant zijn.

Wanneer ben je juridisch eigenlijk een asielzoeker?

Om het probleem goed te begrijpen is een technisch maar belangrijk onderscheid nodig. Het Europese asielrecht maakt namelijk onderscheid tussen het doen, het registreren en het indienen van een asielverzoek.

Een verzoek om internationale bescherming wordt volgens artikel 26 van de nieuwe Asielprocedureverordening geacht te zijn gedaan wanneer iemand tegenover een bevoegde autoriteit kenbaar maakt dat hij of zij internationale bescherming wil ontvangen. Daarvoor zijn geen magische woorden nodig. Iemand hoeft dus niet eerst een volledig formulier te hebben ingevuld of een officiële asielpas te hebben ontvangen voordat juridisch sprake kan zijn van een verzoek om bescherming.³

Daarna moet het verzoek door de bevoegde autoriteiten worden geregistreerd. In die fase worden onder meer persoonsgegevens vastgelegd en krijgt de overheid officieel zicht op de persoon en diens procedure. Vervolgens kan het verzoek formeel worden ingediend en inhoudelijk worden behandeld.

Dit onderscheid heeft belangrijke praktische gevolgen. Wanneer een persoon tegenover de politie of een andere bevoegde autoriteit duidelijk kenbaar maakt bescherming te willen, kan de overheid niet zonder meer redeneren dat deze persoon juridisch geen asielzoeker is omdat een computersysteem de registratie nog niet heeft verwerkt. De Asielprocedureverordening benadrukt juist dat de rechten die bij het verzoek horen al vanaf het doen van het verzoek relevant worden.³

Tegelijkertijd is registratie in de dagelijkse praktijk van enorm belang. Zonder officiële registratie kan iemand moeite hebben om tegenover politie, opvanginstanties of andere overheidsdiensten aan te tonen dat hij daadwerkelijk om bescherming heeft gevraagd. Ook kan vertraging gevolgen hebben voor toegang tot documenten, opvang, medische voorzieningen, juridische begeleiding en uiteindelijk de inhoudelijke beoordeling van het verzoek.

Dat verklaart waarom de problemen in Griekenland veel verder gingen dan een slecht functionerende website. Wanneer de formele toegang tot de procedure wegvalt, kan een verschil ontstaan tussen de juridische werkelijkheid – iemand heeft bescherming gevraagd – en de administratieve werkelijkheid, waarin die persoon nergens als asielzoeker staat geregistreerd.³ ⁶

Van administratief probleem naar juridisch niemandsland

Volgens de dertien juridische hulporganisaties ontstond precies zo'n situatie op het Griekse vasteland. De elektronische voorziening waarmee personen een afspraak voor hun eerste registratie moesten aanvragen, zou niet hebben gewerkt. Tegelijkertijd was het volgens de organisaties in verschillende gevallen niet mogelijk om zonder voorafgaande afspraak rechtstreeks naar registratiecentra zoals Malakasa en Diavata te gaan. Schriftelijke verzoeken om registratie zouden eveneens onbeantwoord zijn gebleven.⁶

Hierdoor konden personen die zich al in Griekenland bevonden volgens de organisaties in een bijzonder kwetsbare positie terechtkomen. Zij konden niet worden geregistreerd, beschikten daardoor niet over de gebruikelijke documenten waarmee zij hun positie als verzoeker konden aantonen, maar verbleven tegelijkertijd zonder reguliere verblijfstitel in het land.

De gevolgen daarvan bleken zeer concreet. De Greek Council for Refugees maakte in juli bekend dat een achttienjarige Somaliër strafrechtelijk was vervolgd wegens illegaal verblijf. Volgens de organisatie had hij herhaaldelijk geprobeerd zijn asielverzoek te laten registreren, maar was dat niet mogelijk omdat de registratie sinds 12 juni was opgeschort. Correspondentie van de Asylum Service waarin die opschorting werd bevestigd, werd volgens de organisatie tijdens zijn strafzaak aan de rechter overgelegd.⁷

Op 17 juli 2026 sprak de rechtbank in Athene hem vrij. Volgens de Greek Council for Refugees stelde de rechter vast dat de jongeman zelf de noodzakelijke stappen had gezet en dat het ontbreken van registratie aan de Asylum Service was toe te rekenen.⁷

Die zaak illustreert waarom effectieve toegang tot de asielprocedure zo belangrijk is. Wanneer de staat van iemand verlangt dat hij zijn juridische positie regulariseert, maar tegelijkertijd de enige praktische route om dat te doen niet functioneert, kan het bijzonder problematisch worden diezelfde persoon vervolgens te bestraffen omdat zijn verblijf niet administratief is geregulariseerd.

Het betekent niet dat iedere aanhouding of vervolging van iemand die zegt asiel te willen aanvragen automatisch onrechtmatig is. Iedere zaak moet op haar eigen feiten worden beoordeeld. Maar de zaak van de achttienjarige Somaliër laat wel zien dat een administratieve storing uiteindelijk rechtstreeks gevolgen kan hebben voor iemands vrijheid en strafrechtelijke positie.

Waarom de discussie over detentie zo belangrijk is

Het meest gevoelige onderdeel van de Griekse situatie betreft de mensen die al door de autoriteiten in ontvangst- en identificatiecentra waren geplaatst. Nieuwsuur berichtte dat mensen in dergelijke centra soms wekenlang verbleven zonder dat hun asielaanvraag was geregistreerd. Volgens de geïnterviewde juridische hulpverleners bevonden zich daar ook vrouwen en kinderen.¹

De gezamenlijke brief van de dertien organisaties gaat verder. Volgens hen verbleven personen die na 12 juni in Reception and Identification Centres of Closed Controlled Facilities terechtkwamen in een situatie van de facto vrijheidsontneming, zonder dat hun een individuele administratieve beslissing was meegedeeld waarin de noodzaak en proportionaliteit daarvan werd gemotiveerd. De organisaties kwalificeerden deze situaties daarom als willekeurige vrijheidsontneming.⁶

Het is belangrijk deze formulering zorgvuldig te gebruiken. Dat juridische organisaties een situatie als arbitrary detention kwalificeren, betekent niet automatisch dat voor iedere individuele persoon door een rechter is vastgesteld dat diens detentie onrechtmatig was. Wel raken de beschreven omstandigheden aan duidelijke regels van het Europese recht.

De nieuwe Opvangrichtlijn bepaalt namelijk uitdrukkelijk dat een persoon niet in bewaring mag worden gehouden om de enkele reden dat hij of zij asielzoeker is. Bewaring moet gebaseerd zijn op een specifiek toegestane grond, moet noodzakelijk zijn en vereist een individuele beoordeling. Bovendien moet worden onderzocht of minder ingrijpende alternatieven effectief kunnen worden toegepast.⁵

Ook de duur speelt een rol. De Europese regels bepalen dat iemand slechts zo kort mogelijk mag worden vastgehouden en uitsluitend zolang de concrete grond voor bewaring blijft bestaan. Vertraging in een administratieve procedure die niet aan de verzoeker zelf kan worden toegerekend, mag geen rechtvaardiging vormen om de bewaring te laten voortduren.⁵

Dat is precies waarom een vastgelopen registratiesysteem juridisch zo problematisch kan worden. Wanneer iemand langer wordt vastgehouden omdat screening of registratie door problemen bij de overheid niet wordt afgerond, kan de staat niet simpelweg naar zijn eigen vertraging wijzen als reden voor verdere vrijheidsontneming.

Het Migratiepact zelf schrijft geen automatische opsluiting voor

De situatie in Griekenland kan gemakkelijk tot de conclusie leiden dat het nieuwe Migratiepact voorschrijft dat mensen die de Europese buitengrens bereiken voortaan moeten worden opgesloten. Dat is te kort door de bocht.

Het pact maakt wel veel sterker gebruik van screening en procedures aan of nabij de buitengrens. Voor bepaalde groepen asielzoekers geldt bovendien een verplichte grensprocedure. Tijdens zulke procedures kan de bewegingsvrijheid worden beperkt en moeten lidstaten ervoor zorgen dat betrokken personen beschikbaar blijven voor de bevoegde autoriteiten.³ ⁴

Maar beschikbaar blijven voor de autoriteiten is juridisch niet hetzelfde als automatische detentie. Of een concrete situatie als vrijheidsbeperking of als vrijheidsontneming moet worden beschouwd, hangt onder andere af van hoe intensief de beperkingen zijn, hoe lang zij duren en in hoeverre iemand de locatie daadwerkelijk kan verlaten.

De Screeningverordening zelf verwijst bij maatregelen om mensen beschikbaar te houden bovendien naar het toepasselijke nationale en Europese recht. Zodra sprake is van daadwerkelijke detentie van een asielzoeker gelden de waarborgen uit de Opvangrichtlijn.⁴ ⁵

Daarom is ook hier individuele beoordeling essentieel. Het nieuwe systeem kan lidstaten meer mogelijkheden bieden om mensen gedurende grensprocedures op een bepaalde locatie te houden, maar het schept geen algemene vrijbrief om iedere persoon die irregulier de grens passeert voor onbepaalde tijd achter gesloten deuren te plaatsen.

Het EU-Grondrechtenagentschap FRA waarschuwde al vóór de volledige toepassing van het pact voor precies dit risico. Op basis van jarenlange ervaring met de hotspot-benadering in onder meer Griekenland stelde FRA dat de nieuwe regels alleen grondrechtenconform kunnen functioneren wanneer onder andere overbevolking en onrechtmatige of willekeurige detentie worden voorkomen. In juli 2026 wees het agentschap opnieuw specifiek op Griekenland als een belangrijke vroege test voor de nieuwe regels en benadrukte het dat beslissingen over detentie gebaseerd moeten zijn op individuele noodzaak en proportionaliteit.⁸

Was het Migratiepact dan de oorzaak van de problemen?

Hier is een belangrijke nuance nodig. Dat de problemen vanaf 12 juni ontstonden, betekent niet dat het Migratiepact zelf voorschrijft dat Griekenland asielregistraties moest stilleggen.

Feitelijk schrijft het Europese recht juist het tegenovergestelde voor. De Screeningverordening bevat korte maximumtermijnen en de Asielprocedureverordening verplicht autoriteiten verzoeken snel te registreren.³ ⁴ Het probleem lijkt daarom eerder te liggen in de Griekse uitvoering en overgang naar het nieuwe systeem dan in een Europese regel die registratie verbood.

Griekenland nam op 11 juni 2026 Wet 5307/2026 aan om zijn nationale recht aan het nieuwe Migratiepact aan te passen.² Met de inwerkingtreding daarvan moesten verschillende nieuwe Europese procedures vrijwel tegelijkertijd in de nationale praktijk worden verwerkt. Dat betekende niet alleen nieuwe juridische regels, maar ook aanpassingen aan IT-systemen, registratieprocedures, personeelsinzet en de samenwerking tussen politie, opvangdiensten en de Asylum Service.

Tegelijkertijd kan Griekenland moeilijk stellen dat de hervorming onverwacht kwam. De Europese wetgeving was al in 2024 aangenomen en juist daarom gold een overgangsperiode van ongeveer twee jaar. De Europese Commissie werkte in die periode samen met lidstaten aan nationale implementatieplannen, infrastructuur, personeel, IT-systemen en andere voorbereidingen.⁹

Dat maakt de gebeurtenissen extra relevant. Een belangrijk doel van die tweejarige implementatieperiode was juist voorkomen dat het Europese asielsysteem op 12 juni 2026 plotseling zonder de noodzakelijke infrastructuur zou moeten overschakelen.

Bovendien bestonden problemen met toegang tot registratie in Griekenland al vóór het Migratiepact. De Asylum Information Database, waarvan het Griekenlandrapport wordt opgesteld door de Greek Council for Refugees, documenteert al langer problemen met bijvoorbeeld capaciteit, tolken, toegang tot registratieafspraken en vertragingen. Ook in 2024 en 2025 konden personen volgens die rapportage langdurig problemen ondervinden bij toegang tot de asielprocedure.¹⁰

De gebeurtenissen van juni en juli 2026 lijken daarom niet uitsluitend een compleet nieuw probleem te zijn. Het Migratiepact lijkt eerder bestaande zwakke plekken in het Griekse systeem te hebben geraakt op precies het moment waarop een grote institutionele omschakeling moest plaatsvinden.

Een opvallend positief oordeel van de Europese Commissie

Juist tegen die achtergrond is de reactie van de Europese Commissie opvallend. Op 16 juli 2026, toen de hierboven beschreven registratieproblemen volgens maatschappelijke organisaties al weken speelden, publiceerde de Commissie haar eerste beoordeling van de toepassing van een deel van het nieuwe Migratiepact.

Over Griekenland was de toon relatief positief. De Commissie stelde dat Griekenland was begonnen eerdere praktijken te corrigeren en bereidheid liet zien om de nieuwe Europese verantwoordelijkheidsregels effectief uit te voeren. Volgens een uitgebreider Commissiedocument had Griekenland stappen gezet op het gebied van institutionele structuren, gegevensuitwisseling en de verwerking van verzoeken van andere lidstaten.⁹

Dat lijkt op het eerste gezicht moeilijk te verenigen met berichten dat individuele asielzoekers tegelijkertijd niet eens konden worden geregistreerd.

Toch moeten de twee beoordelingen uit elkaar worden gehouden. De tussenevaluatie van de Commissie ging specifiek over de nieuwe verantwoordelijkheidsregels tussen lidstaten: bijvoorbeeld de vraag welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van een verzoek en hoe verzoeken en overdrachten tussen lidstaten worden verwerkt.

De juridische organisaties en Nieuwsuur onderzochten iets anders. Hun vraag was veel concreter: kan een individuele persoon die vandaag in Griekenland om bescherming vraagt daadwerkelijk toegang krijgen tot screening, registratie en de asielprocedure?

Een land kan technisch dus vooruitgang boeken bij Europese gegevensuitwisseling en verantwoordelijkheidsprocedures, terwijl tegelijkertijd problemen bestaan bij de eerste toegang van individuele asielzoekers tot het nationale systeem. De positieve tussenevaluatie van de Commissie kan daarom niet zonder meer worden gelezen als de conclusie dat alle onderdelen van de Griekse uitvoering van het Migratiepact goed functioneerden. De Commissie zelf benadrukte bovendien dat het om een eerste en voorlopige beoordeling ging.⁹

Die nuance is belangrijk. Anders ontstaat het beeld dat de Europese Commissie enerzijds zegt dat het hele Griekse asielsysteem goed functioneert en ngo's anderzijds het tegenovergestelde beweren, terwijl zij gedeeltelijk verschillende onderdelen van hetzelfde systeem beoordelen.

Wat zijn de gevolgen voor de asielzoekers zelf?

Voor de mensen die met het probleem werden geconfronteerd, zijn institutionele verschillen natuurlijk minder relevant. Voor hen draait het uiteindelijk om de vraag of zij daadwerkelijk toegang hebben tot een procedure waarin hun behoefte aan bescherming kan worden beoordeeld.

Wanneer registratie wegvalt, kan een kettingreactie ontstaan. Zonder registratie is er onzekerheid over de officiële status van de verzoeker. Zonder duidelijke status kan toegang tot bepaalde voorzieningen ingewikkelder worden. Wanneer iemand wordt vastgehouden terwijl nog niet duidelijk is welke procedure op hem of haar van toepassing is, ontstaat vervolgens onzekerheid over de grondslag en duur van die vrijheidsontneming. En zolang een asielverzoek niet behoorlijk wordt verwerkt, kan ook niet definitief worden vastgesteld of iemand recht heeft op bescherming of juist kan worden teruggestuurd.

Daardoor kan een beleid dat bedoeld is om procedures sneller te maken uiteindelijk precies het tegenovergestelde bereiken. Wie geen besluit krijgt, kan immers ook niet effectief worden doorgestuurd naar een volgende fase.

Daar komt een ander mogelijk gevolg bij. Wanneer personen het idee krijgen dat het melden bij de autoriteiten leidt tot langdurige vrijheidsbeperking, terwijl registratie onzeker blijft, kan de bereidheid om zich vrijwillig bij de overheid te melden afnemen. De door Nieuwsuur geïnterviewde advocaat Minos Mouzourakis waarschuwde hiervoor: wanneer registratie niet alleen moeilijk is maar voor mensen ook het risico van detentie of strafrechtelijke vervolging met zich meebrengt, kan een prikkel ontstaan om juist buiten het officiële systeem te blijven en mogelijk verder te reizen naar andere EU-landen.¹

Als dat gebeurt, raakt het probleem bovendien rechtstreeks aan één van de belangrijkste doelen van het Migratiepact. Het nieuwe systeem probeert namelijk juist secundaire bewegingen tussen EU-lidstaten tegen te gaan en ervoor te zorgen dat asielzoekers hun procedure doorlopen in de lidstaat die daarvoor verantwoordelijk is. Een registratiesysteem dat mensen ervan weerhoudt zich te melden kan dat doel dus ondermijnen.

En hoe staat het er nu voor?

Hier moet onderscheid worden gemaakt tussen de situatie die Nieuwsuur en juridische organisaties in juni en juli documenteerden en de huidige stand van zaken.

De gezamenlijke brief van de dertien juridische organisaties beschreef een situatie waarin de elektronische registratievoorziening niet functioneerde en mensen daardoor geen praktische toegang hadden tot de procedure.⁶ Nieuwsuur constateerde op 25 juli eveneens dat het online systeem niet werkte.¹

Op 16 augustus 2026 is de officiële Griekse onlinepagina voor het aanvragen van een eerste registratieafspraak echter weer toegankelijk. Via de website van het Griekse ministerie kan een persoon momenteel een aanvraag starten, een registratielocatie kiezen en gegevens invullen voor zichzelf en eventuele familieleden. De pagina noemt onder meer Diavata, Malakasa, Serres en Sintiki als mogelijke registratielocaties.¹¹

Dat is een belangrijke ontwikkeling, maar er moet voorzichtig mee worden omgegaan. Het feit dat de website weer toegankelijk is, bewijst op zichzelf niet dat alle achterstanden zijn weggewerkt of dat alle personen die gedurende de eerdere periode niet konden worden geregistreerd inmiddels een procedure hebben gekregen. Ook heb ik geen officiële verklaring van de Griekse overheid gevonden waarin wordt bevestigd vanaf welke precieze datum de problemen volledig zouden zijn opgelost.

De meest voorzichtige conclusie is daarom dat de digitale toegang tot de eerste registratie inmiddels ten minste gedeeltelijk lijkt te zijn hersteld, terwijl voor een definitief oordeel over de afhandeling van de eerdere achterstanden en de positie van mensen die gedurende de storing werden vastgehouden meer informatie nodig is. De meest recente uitgebreide AIDA-update over Griekenland van eind juli bevestigt bovendien dat toegang tot registratie al langer een kwetsbaar onderdeel van het Griekse asielsysteem vormt.¹⁰ ¹¹

Wat zegt Griekenland over de bredere koers?

De gebeurtenissen moeten bovendien worden gezien tegen de achtergrond van een veel strengere Griekse migratiepolitiek.

De Griekse regering heeft de afgelopen jaren sterk ingezet op grensbewaking, snelle terugkeer en het tegengaan van irregulier verblijf. Ook rond de invoering van het Migratiepact benadrukte de regering dat het nieuwe Europese systeem volgens haar moet leiden tot effectievere terugkeer en een sterkere verantwoordelijkheid van landen waar personen als eerste de Europese Unie binnenkomen.²

Dat politieke uitgangspunt is op zichzelf niet in strijd met het Europese recht. Lidstaten mogen hun grenzen bewaken en personen die geen recht op internationale bescherming of ander verblijf hebben onder de daarvoor geldende voorwaarden terugsturen.

Maar daarvoor moet eerst rechtsgeldig worden vastgesteld wie wel en wie geen recht op bescherming heeft.

Daar zit de kern van de Griekse discussie. Effectief terugkeerbeleid veronderstelt een functionerende asielprocedure. Wanneer een verzoek wekenlang niet wordt geregistreerd, kan ook niet snel worden beoordeeld of het verzoek gegrond is. Een systeem dat de toegang tot de procedure blokkeert kan daardoor uiteindelijk óók effectief terugkeerbeleid vertragen.

Een goed functionerend asielsysteem en een goed functionerend terugkeersysteem zijn juridisch daarom geen tegenpolen. Ze zijn juist van elkaar afhankelijk.

Wat leert Griekenland ons over het nieuwe Migratiepact?

Het is nog te vroeg om op basis van de eerste maanden te concluderen dat het Europese Migratiepact is geslaagd of mislukt. Daarvoor is het nieuwe systeem nog veel te kort van toepassing en verschillen de omstandigheden bovendien sterk tussen de lidstaten.

Griekenland laat wel een aantal structurele problemen zien.

Ten eerste blijkt hoe groot het verschil kan zijn tussen wetgeving en uitvoering. De Europese regels kunnen termijnen van vijf of zeven dagen voorschrijven, maar die termijnen betekenen weinig wanneer nationale IT-systemen, registratiecentra, tolken of administratieve diensten niet in staat zijn ze daadwerkelijk na te leven.

Ten tweede laat de situatie zien dat snellere procedures niet automatisch betere procedures zijn. Snelheid kan rechtsbescherming versterken wanneer zij voorkomt dat mensen jarenlang in onzekerheid blijven. Maar wanneer snelheid wordt nagestreefd zonder voldoende capaciteit, kan juist een nieuwe vorm van juridisch vacuüm ontstaan.

Ten derde maakt Griekenland duidelijk waarom onafhankelijke controle belangrijk is. De Screeningverordening verplicht lidstaten een onafhankelijk mechanisme te hebben dat de naleving van fundamentele rechten tijdens de screening en grensprocedures controleert. Het FRA benadrukt dat dergelijke mechanismen voldoende onafhankelijkheid en middelen nodig hebben om daadwerkelijk betekenis te hebben.⁸

En ten slotte toont de situatie hoe moeilijk het is om grenscontrole en rechtsbescherming tegelijkertijd te organiseren. Dat is misschien wel de belangrijkste belofte van het Migratiepact: Europa wil sneller kunnen vaststellen wie bescherming nodig heeft en wie niet, zonder het recht op asiel, het recht op vrijheid en procedurele waarborgen uit te hollen.

Juist daarom is Griekenland meer dan een nationaal incident.

Conclusie: een eerste waarschuwing voor Europa

De problemen die na 12 juni 2026 in Griekenland ontstonden vormen één van de eerste serieuze praktijktests van het nieuwe Europese asielstelsel.

Op papier is het systeem duidelijk. Personen die de buitengrens irregulier bereiken worden snel gescreend. Wie om internationale bescherming vraagt, wordt binnen korte termijnen geregistreerd en naar de juiste procedure verwezen. Wie bescherming nodig heeft moet die kunnen krijgen, terwijl voor personen zonder verblijfsrecht sneller terugkeer kan worden georganiseerd.

De gebeurtenissen in Griekenland laten zien hoe kwetsbaar die keten is. Wanneer de eerste schakel – screening en registratie – niet functioneert, kan het gehele systeem vastlopen.

Dat raakt vervolgens niet alleen aan administratieve efficiëntie, maar aan fundamentele rechten. Mensen kunnen zonder duidelijke documenten komen te zitten, moeilijk toegang krijgen tot voorzieningen, risico lopen op vervolging wegens illegaal verblijf of langdurig in een gesloten faciliteit verblijven terwijl hun juridische positie nog niet eens is vastgesteld.

Tegelijkertijd moet de situatie niet verkeerd worden geïnterpreteerd. Het Europese Migratiepact schrijft de wekenlange stilstand van registratie niet voor en verplicht lidstaten evenmin om alle asielzoekers automatisch op te sluiten. Integendeel: dezelfde Europese wetgeving bevat expliciete registratietermijnen, grenzen aan detentie en waarborgen voor effectieve toegang tot de asielprocedure.

Daarom is Griekenland vooral een waarschuwing over de uitvoering van het nieuwe Europese systeem.

De echte test voor het Migratiepact is uiteindelijk niet hoeveel nieuwe regels Europa heeft aangenomen. De echte test is of iemand die aan een Europese buitengrens bescherming vraagt in de praktijk binnen enkele dagen wordt geregistreerd, weet waar hij aan toe is en toegang krijgt tot een eerlijke procedure.

Als dat niet gebeurt, bestaat het risico dat een systeem dat is ontworpen om meer orde te creëren juist een nieuw juridisch niemandsland produceert.